Материалдар

«БОЗАЙҒЫРДАН» «АБЫРЖЫҒА» ДЕЙІН..

    Асылы, кең-байтақ қазақ жерінің әрбір атырабы, әрбір ауылы киелі болады. Сонау жетпісінші жылдары Қаратерең ауылынан жиырмадан астам ұшқыштар қанат қақса, Сырдың бергі бетіндегі Бөген елді мекенінен ауыз толтырып айтарлықтай 25-ке жуық қаламгер шыққанын айтсақ та жеткілікті болар. Қазақ әдебиетінің көрнекті өкілі, қайсар қаламгер Зейнолла Шүкіровтің ізін баса, осы ауылдың іргесіндегі "Қамау" атты кішкентай елді мекенде туып-өскен Сайлаубай ағамыз әдебиет көгіне ерте көтерілді. Біздің әдебиет ауылына араласуымызға, атсалысуымызға, мерзімді бәйгелерде жүлдегер атануымызға, танымал болуымызға үлес қосқан осы мектептің Жалғас Құрманов, Байбазар Жұмахметов, Тастыбай Әбдиев тәрізді ұстаздарының берік негіз қалағанын айта кеткенім жөн болар.

Біз 6-7 сыныпта оқып жүрген жылдары Сайлаубай ағамыз осы мектептің аға пионер вожатыйы болатын. Осынау ұзын бойлы, келбетті ағамыздың мектептегі "Балауса" атты қабырға газетінен әр түрлі тақырыптағы өлеңдерін қызыға оқып, Қуаныш Жиенбаев екеуміз оған үлкен таңданыспен қарайтынбыз. Тіпті, кейде теңізге тиіп тұрған бәкене тамына іздеп барып, Сәкеңмен біраз сөйлесіп, ақыл-кеңесін тыңдайтынбыз. Әкесі Жұбатыр ақ­сақал - біртоға кісі. Әдебиетпен, саясатпен шаруасы жоқ, ауылдың момақан қариясы болатын. Ағасы Ботабай біраз жыл Алматы қаласында тұрып, бұл кездері ауылда дәрігер болып қызмет атқарып жүрген. Бір бар­ға­нымызда, Сәкең төргі бөлмеде "Жұлдыз" журналын ақтарып, белгілі жазушы Рамазан Тоқтаровтың проза туралы көлемді мақаласын оқып отыр екен. Есіктен енген Қуаныш екеумізге бізге ол кездері тосындау, бей­таныстау ұғым болса да, әдебиеттің реалистік бағыты туралы біраз пәлсапа соққаны әлі күнге есімде. Сонда біз ағамыздың үлкен әдебиетке үлкен дайындықпен әзірленіп жатқанын білгендей болдық. Көп кешікпей Сәкеңнің 18 жасында республикалық "Қазақстан пионері" (қазіргі "Ұлан") газетінің екі санында "Бо­зайғыр" атты тырнақалды көлемді әңгімесі жарияланды. Әрине, әлгі әңгіменің кейіп­керлері дәл қазір менің есімде жоқ. Өзімше осы мектептің мұғалімі, Ұлы Отан соғысының ардагері, ауыл-аймаққа атбегілігімен әбден танымал Әлимұрат Нұрекешов әлгі әңгіменің басты кейіпкері шығар деп жорамалдаймын. Әйтеуір, бұл әңгімесі жарияланған соң көп кешікпей Сәкең Алматыға оқуға аттанды. Университеттің ІІ курсында оқып жүрген жылдары ағамыздың "Алыстағы аралдар" атты тұңғыш повесі Қазақстан комсомолы Орталық комитеті мен "Жалын" баспасының біріккен жабық бәйгесінде жүлделі ІІ орынға ие болғанын мерзімді басылымдардан оқып, ауылда жүрген біздер мәз-мейрам болғанбыз. Тап осы повесі жөнінде қазақ әдебиетінің көрнекті өкілдері Шерхан Мұртаза, Фариза Оңғарсынова, Төлен Әбдіковтер бірауыздан "Жыл келгендей жаңалық" десті. Іле-шала жазылған "Жасыл сағым", "Отты өткел", "Тамұқ төріндегі қазына", "Бумеранг" атты кітаптары республикалық баспалардан бірінен соң бірі жарық көріп, жасөспірімдер түгілі, үлкен­дердің игілігіне айналғанын жақсы білеміз. Бірқатар повестерінің желісімен "Қазақфильм" киностудиясы онға жуық көркем фильмдер түсірді. Сәкеңнің "Ән салатын аралдар" атты көркем фильмі сексенінші жылдары Бүкілодақтық телевидение арқылы көрсе­тілгені көпшіліктің есінде болар.

Арал тақырыбы Сәкеңнің өмір бойғы мұраты десек, артық айтқандығымыз болмас. Осыдан елу жыл бұрын "Білім және Еңбек" журналында қаршадай студент С.Жұбаты­ровтың Арал теңізінің бастапқы арнасынан қайтып бара жатқандығы туралы дабыл қағарлық мақаласы жарияланды. Бұл сол кездегі биліктің үстінен сақылдаған сары аязда бір шелек мұздай су құйып жібергенмен пара-пар тосын іс болатын. Ол елдің жағасы жайлауда, не ішемін, не киемін демейтін аста-төк кезеңі еді. Теңіз жағалауында атам заманнан тіршілік түтінін түтетіп, тереңнен су маржанын сүзген әкелеріміздің ойына "Аралдың бағы байланады" деген ұғым әсте кірмеген тұс еді. Міне, осы тұста Сайлаубай Жұбатыровтың жанайқайға толы мақаласы мектеп қабырғасында оқып жүрген біздің төбе шашымызды тік тұрғызды. Себебі, қазынасы халқымызға ризық-несібе болған осынау теңіз-анамыз жағалауынан қайтып барады деген ой кімнің басына келіпті.

Экология аралдықтардың да, басқалардың да ол кезде ойына мүлдем кереғар ұғым болатын. 18-19 жастағы Сәкең келешек зардабы запыранға бергісіз Аралдың басына төніп келе жатқан қауіп-қатерді жұрттың бәрінен бұрын аңғара білді. Сөйтіп, күллі елді шырт ұйқыдан оятты. Аралдан және басқа жерлерден мыңдаған адамға қол қойғызып, Арал қасіреті туралы хатты ұйымдастырған қаламгердің аманаты ақыры республика басшысы Д.А.Қонаевтың алдына жетті. Сөйтіп, КПСС ХХVІ съезінде Арал теңізінің басына төніп келе жатқан қатер жөнінде Димаш Ахметұлының осынау хат тарихи сөзіне өзек болғанын біреу біліп, біреу білмес.

Айтпақшы, Сәкеңнің "Алыстағы аралдар" повесі әлемдік әдебиеттің інжу-маржаны саналатын "Қазына аралы", "Робинзон Крузо" тәрізді шытырман оқиғалы шығармалардың қазақ әдебиетіндегі жаңаша үлгісі екенін сол кездегі сыншылар қауымы жарыса жазып жатты. Аталмыш шығарманың кейіпкерлері де шетінен қиялшыл, арманшыл балалар болатын. Теңіз жағалауында өскен бізге айрықша әсер еткен шығарма кейінірек жеке кітап болып басылды. Іле-шала жазушының "Жасыл сағым" атты повесі жарық көрді. Мұнда да аңғырт та албырт ауыл балаларының тұрмыс-тіршілігі барынша көркемдікпен суреттелді.

Қаламы жүйрік журналистің бәрі бірдей қабырғалы жазушы бола алмайтыны секілді, мықты жазушының да мықты журналист бола алмайтыны аян. Сайлаубай Жұбатыров Арал туралы көптеген публицистикалық, проб­ле­малық мақалалардың авторы ретінде оқырман қауымға жақсы таныс. "Қазақ әдебиеті" газетінің сол кездегі бас редакторы, Қазақ­станның халық жазушысы Шерхан Мұртаза Арал туралы ақиқат әлі ешкімнің аузынан шықпаған тұстары Сәкеңнің "Сұрауы бар су еді..." атты проблемалық мақаласын Үкімет орындарынан жасқанбай жариялап жібергені бар. Жалпы, Сәкеңнің Арал туралы толғақты мәселелерге толы мақалаларының өзі 4 томға жүк болатындай дүние көрінеді.

Қымбатты оқырман, жан жүрегі баладай нәзік, Аралдың біртуар перзенті, жазушы Сайлаубай Жұбатыров 1996 жылы әуелі орыс тілінде жазып, соңынан ағылшын тіліне аудартқан нұсқасын Францияның астанасы Париж шаһарының маңайында тұрып жатқан әлемдік мұхит зерттеушісі, жиһанкез Жан ив Кусто мырзаға халықаралық пошта арқылы хат жолдады десек, сенесіздер ме? Осы хатында жазушы дүниежүзілік жағрафиялық картаның дәл кіндігінде орналасқан аты шулы Арал теңізінің ендіктері мен бойлықтары, су асты байлықтары, тіпті, атам заманғы тарихы туралы данышпанша толғанады. Әсіресе, Арал теңізінің "жынды толқыны", "жалғыз толқыны" туралы құпияға толы табиғи болмыстарын да ашып жазып, мұның цунамиден мүлдем бөлек құбылыс екенін бажайлап айтады. Қаламгер төрткүл әлемге өзінің жиһанкездік тірлігімен аты кеңінен тарап кеткен Кустоға жазған хатында былай дейді: "Аралға келіңіз! Ол - Жер планетамыздың Көк Алқасының ең жанды тұстағы үзігі Жердің Көк Алқасы - Жерорта, Қара, Арал теңіздері, Балқаш, Алакөл, Зайсан айдындары боп, әдемі тізбек құрып жатыр. Осынау ұлан-ғайыр көк әлем - Табиғат ананың өз пер­зенттеріне деген дана ұй­ғарымы. Шығыс жарты шар­дағы миллиондаған тір­шіліктің өмір алабы. Осы өмір алқасы болмыстың шетін жағдайында экология­лық үйлесім орнаған, тіршілік қиынынан қиыстырып жол тапқан ең сынды тұсы үзіліп кеткелі тұр...".

Аталмыш хаттың тағы бір тұсында жазушы төмен­дегіше толғанады: "Асылы, осы іспетті Арал, менің ойымша, жер бетіндегі Ізгілік пен Зұлымдық ғаззауатының өзіндік барометрі сияқты".

Талай ондаған жылдар бойы Арал тағдыры үшін отқа да, суға да түскен Сайлаубай ағамыз, ақиқатын айтуымыз керек, Мұқағали ақын жырлағандай, "Жалаң аяқ жар кешіп, қызыл аяқ қар кешкен" нағыз қаламгер болатын. Қызығынан гөрі қиындығы, қуанышынан гөрі мұңы бес батпан осынау ұзақ жолда жазушы іштей ширықты. Өзімен бірге қанаттас, тіпті, өзінен кейін әдебиет атты үлкен отаудың шаңырағына уық шанышқан ондаған, жүздеген қаламгер талай-талай мақтау-марапаттарға ие болып, әдеби сыйлықтардың қаншама иегері атанғанда, осы тізімге Сәкең бәзбіреулердей елгезектік танытып, енуге тырысқан жоқ. Ол өзінің рухы күштілігінен тек бірыңғай жазумен шұғылданады. Осындай жанкештілігінің нәтижесінде, бірнеше кітаптан тұратын "Абыржы" романы дүниеге келді. Сізге өтірік, маған шын, бір кездері Қазақстанның Халық жазушысы Әбдіжәміл Нұрпейісовтің "Қан мен тер" трилогиясын жата-жастанып, 4 сыныптық білімі бар балықшының да, көзі ашық басқалардың да мүдірмей оқып шыққанына куә болғанмын. Сонан кейінгі араға талай жылдар салып жарық көрген "Соңғы парыз" романының тілдік сөз қолданысы көптеген оқырманның басын ауыртқаны бар.

Себебі, Әбекеңнің соңғы шығармасы әлемдік әдеби масштабта жазылған болар. Сайлаубай ағамыздың да осының алдындағы "Алыстағы аралдар", "Жасыл сағым" және басқа повестері оп-оңай тез оқылатын, ал "Абыржының" "аруағы" басымдау болды, кез келген оқырманның тісі батпады. Демек, бұл жаңаша түрде жазылған шығарма шығар деп ойлаймын.

Жазушының "Абыржы" атты трилогиясы бастан-аяқ Аралдың кешегі, бүгінгі трагедиясына бағышталған дүние. Романдағы Жұмқан есімді кейіпкердің мінез-құлқы, тіршілік тынысы бізге бала кезімізден жақсы таныс. Соны қаламгер шеберлікпен сомдай білген. Маған алған бетінен қайтпайтын, рухы мықты Сәкең сияқты қаламгерлер қатты ұнайды.

Бұл күні жетпіс жастың асқарына алқынбай жеткен "Парасат" орденінің иегері, "Арал ауданының құрметті азаматы" атанған талантты жазушы Сайлаубай Жұбатырұлының қаламгерлік бітім-болмысы Арал теңізінде тағдыр желі айдаған жалғыз желкенді қайық сияқты көрінеді де тұрады. Жалпы, жазу­шының бітімі, жазылу мәнері бөлек "Абыржы" романы алдағы уақытта үлкен мінберлерде жылы лебіздермен айшықталып айтылатын болар деп ойлаймын. Тек мықтыларын мойындауға қазақтың құнты болса екен. Лайым, өмір айдынын шарлаған ақжал толқынның төсінде ойнақтаған желқайы­ғыңның желкенін жел керіп, аман-сау жүзе бер, Сәке!

Толыбай АБЫЛАЕВ, 

Қазақстан Жазушылар одағының мүшесі