Материалдар

Шежіремен тарих шектеле ме?

 

Бұрынғылар "Ұр­пақ­тан ұрпақ туады, ата жолын қуады" деп ұрпақ жалғас­тығын айтқан бо­лар. Иә, баяғыда өмірі қолына хат, қалам ұстамаған қазақ баласы ес­ті­генін, білгенін ата­дан балаға ауызекі әң­гіме, жыр-дастан ретінде айтып кеткен. Кө­кі­регі қазына іспеттес құйма құлақ қарт­тарымыз қа­зіргідей айфон, интернет, ком­пьютер жоқ кезінде таңнан кешке, кештен таңға дейін ақыл-кеңесін ұрпақ құлағына қорғасындай құйып отырған. Соның бірі туыстық тарихы, қазіргі тілмен айтқанда, күрмеуі көп, шешімі шиеленіскен шежіре болатын.

 

Жетпіс жыл бойы бодандық қамытына же­гілген қазақ баласының ата-баба сабақ­тастығын білуге құмарлығы кім-кімді де қуан­тады. Мұның өзі "жеті атасын білген ұл жеті жұрттың қамын жер, өзін ғана біл­ген ұл құлағы мен жағын жер" деген аталы сөздің айнымас төркіні десек болар. Рас, қылышынан қан тамған кеңестік кезеңнің не бір сойқанынан жүрегі шайлығып қал­ған қазақ сол тұстары ата-баба шежіресін құ­пия ұстап, сыртқа сыр шашпайтын. Елі­міз азат болғалы өткенін білуге аңсары ау­ған алаш жұрты, тіпті әрбір адамы бірінші кезекте ата тарихын білуге құштар. Сонан да шығар, қазір көкірегінің саңылауы бар зейнеткер ұстаздар, ірілі-ұсақты шенеунік­тер қалам ұстаса, одан қалды екі сөздің ба­­сын қоса алмайтын топтар да жазар­ман­дар жалдап, шежіре жазушылар қатарын кө­бейте түсті. Сонымен, ел-елде, жер-жер­де, шежірешілер "шебі" көбейіп, тіпті Жазу­шылар одағының кәсіби мүшелері де олар­дың қарасына ілесе алмай, орта жолда қал­ды. Әншейінде "жазушы" деп жұрт ат қойып, айдар таққан қаламгерлер қауымын қазір ойдан ойып, қырдан қырнап алып шежіре жазғандар қатары басып озып барады.

Бір заманда ежелгі гректер әр тайпа, әр қауымның арғы-бергі тарихын, ата тегін генеология атандырғанын тарихшылар та­ратып айта жатар. Біздің білеріміз, шежі­ре жазушылар кітаби дерек болмағандық­тан біреуден біреуге ауызекі жеткен, кей­бірі нә­күмандау деректерді ойдан-қырдан жинап, оқырмандарына оңды-солды үлес­тіріп жүр­­­геніне куәміз. Әрине, ол да ақша жа­сау­дың төте жолы екен. Сатады, пұл­дай­ды. Кейде сондай шежіренің соңы қатты-қатты ренжісулерге, біреуден басқа біреуді туғызып әбігерге әбден түсіріп жүр­генін де құлағымыз шалып, көргеніміз де бар. Бұл әркімнің өз шаруасы десек те, оның сал­дарын естен шығармауымыз ке­рек бір сәт.

Шежірені білу маңызды. Әркім өзінің шыққан тегін, оның тарихын білгісі келсе несі айып. Бірақ ел жағалап, білетін, біл­мей­тін адамдардан атүсті жүріп, асығыс жинаған деректен жібі түзу шежіре жазып шыққан адам болса, алдымен мен ақжарма алғыс айтар едім.

Тағы бір мәселе, шежірені ауызекі жаңыл­май айту - асқан өнер. Бала күні­мізде үлкендер "Әңгімені мұқият тыңда, үлкеннің айтқанын зердеңе құйып ал" деп құлағымызға сіңіріп отырушы еді. Менің немере туыс көкем болды сол кездері. Со­ғыс­қа қатысып, бір қолынан айырылып кел­ген майдангер болатын. Анда-санда ауылға келгенде кештен таңға дейін ескі әңгімелерді (ол кезде шежіре, ата-бабалар батырлығы туралы әфсананы солай атай­тын) талмай айтатын. Дастарханды жаға­лай отырған ауыл адамдары Қарагеней көкемнің аузына аңтарылып, алдарындағы шайына қол созуды ұмытып кетуші еді.

Сонан шапқан сайын бауырын барын­ша жаза түскен бәйге атындай өткен тарих­ты бірғауым шарлап, шеті-шегі жоқ шежі­реден басталған әңгімесін көкем барынша әде­мілеп жеткізетін. Соның арасында "Қы­рым­ның қырық батыры", "Қобыландыны" аузымыздың суы құрып тыңдайтынбыз. О кісі шежірені айтқанда тыңдаушысына көр­кемдеп, келістіріп жеткізетін. Қазір он­дай көкірегі қазына, құйма құлақ қарт­тар­ды елде емге таппайсың.

Мен естіген Қазалыдағы Қали Мәкенов, Өмірзақ Ахметов, Аралдағы Ізжан Жал­ғасов сияқты шежірені шемішкедей шаға­тын көкірегі күмбірлеген сол бір қазына қарт­тарымыздың көзін көрген, әңгімесін құ­лағы шалғандардың қатары қазір сел­діреп қалғандай.

Бір білетініміз, қазақ шежіресін көп аңыз­­­дарда Әнес сахабадан бастайды. Әнес сахабадан Жабал-Мағаз, Сахелді туғызады кө­не шежіре деректер. Онда айтылғандай, Сахелдің үш әйелі болған. Бірінші әйелден баш­құрт пен ноғай, екінші әйелден Қырым татары, үшінші әйелден Ақшолпан, Қорай тарайды. Қорайдан тараған Кавказдағы ше­­шендер мен шеркештер болса, Ақшол­паннан - Аламан, одан Алаш пен Наурызды өрбітеді әлгі деректер. Одан арғы қазақ ше­жіресінің Алаш бабамыздан бастау ала­ты­ны әркімге аян болса керек. Онан бері де Алаш­тан - Сейілхан, Жайылхан, Жайыл­ханнан Майқы, Мүйтен, Майқыдан Түмен мен Өзбек, Түменнен Айырқалпақ, одан бас­қасын айтпағанда, қазақты таратады кі­та­би деректер.

Сол атамыз Қазақ үш арыстың (Ұлы жүз, Орта жүз, Кіші жүз) түп негізі болып саналады. Міне, осыдан басталған ата-баба шежіресін біздің қандастарымыз қазір хат­қа түсіріп, әркім өз білгенінше өз руын, шық­қан тегін таратып жүр. Ойдан, қиял­дан қиыстырып шығарған ондай шежіре кітаптардың кейбіріне жұрт күмәнмен қарайды.

Оның себебі, ауыздан ауызға жеткен мұн­дай ауызша шежіре деректердің бір қайнауы ішінде екені белгілі. Белгілі бола тұра әлі күнге бұрқыратып жазып, баспа жағалап, онысын ондаған емес жүздеген, мыңдаған таралыммен шығарып алып, ауыл­дан ауылға атын оздырып жүргендер жетеді. Бір қызығы, солардың кейбірі (аты-жөнін атағым келмейді) жазушылар, жур­налистер одақтарына мүше болудан дәме­лі. Тіпті көңіл жықпастықтың көлең­кесі­мен мүшелікке өтіп кеткен мұндай пысық­айлар жоқ емес, бар болуы әбден мүмкін.

Соңғы уақытта жекелеген рулардың ше­жі­релері том-томдаған кітапқа жүк бо­лып, кейбір түсінігі аздар сол кітаптарды құ­шақтап алып, өз руынан басқа адамды адам құрлы көруден қалды. Қазақты өз ішін­де жікке бөлу жақсылыққа апар­май­тын қоғамда өмір сүріп отырғанымызды тү­сінетін шақ келген жоқ па?! Біз естіген бір ауылдың екі рулы адамдары екіге бө­лі­ніп, балалары бір-бірімен төбелесіп, қы­рық пышақ болып отырғанын қалай түсін­діру­ге болады? Шежіре тобыр болуға емес, топ­та­сып, өмір сүруге тәрбиелейтінін үл­кен­дер кейінгі жастарға айтып отырса жөн бо­лар еді.

Тоқсан ауыз сөздің тобықтай түйіні, біз­дің уақытымызға дейін де шежірелік еңбек­тер болған қазақ елінде. Оның бірқатары Сәбит Мұқанов, Мұхамеджан Тыныш­баев, Әлкей Марғұлан, Халел Дос­мұха­медов, Мөңкебайдың, Дәуренбек Айбо­сын­ұлының қолжазба шежірелері, Шәкәрім қажының, Бекділда Алдамжаровтың жеке­леген еңбектерінде және басқа басылым­дық мақалаларда баяндалған. Тек шежіре жазу жекелеген рушылдықты дәріптеу ғана болмаса екен. Сонда ғана шежіреміз шы­найы шығатын болады. Әрі тарихи құнды еңбек болмақ.

Толыбай АБЫЛАЕВ,

Қазақстан Жазушылар Одағының мүшесі