Бас редактор бағаны

"Әлімсақ" журналының бас редакторы, филология ғылымдарының кандидаты

Нұрлан Көбегенұлы Нұрмаханов

 Бас кеспек болса да...

Журналға тіркелу

Валют бағамы

Ежедневные курсы валют в Республике Казахстан

Серіктестер

Тарих-таразы

Шірік-Рабат – сақтардың мекені

 

Сыр өңірінде орын тепкен Шірік-Рабат қала жұрты Қазақстандағы ежелгі сақ қоғамынан сақталған аса көрнекті, тарихи құндылығы зор ескерткіш болып табылады. Қаланың географиялық орналасу ерекшелігіне қарай стратегиялық маңызы зор болған. Ол оңтүстік-батысында Парсы елі, терістігінде Ресей мен оңтүстік-шығысында Қытайды жалғастырған Жібек Жолы бойында орналасқан.

Шірік-Рабат қалашығы қазіргі Қызылорда қаласынан оңтүстік-батысқа қарай 300 шақырым, Көмекбаев ауылынан оңтүстікке қарай 99 шақырым жерде, Жаңадарияның көне арнасынан сол жағалауындағы көлемі 850х600 метр болатын, өзге төбелерден оқшау тұрған табиғи төбенің үстінде орналасқан. Ескерткіш мықты қорғаныс жүйелерімен қоршалған. Төбенің төменгі етегінде қазылған ор бар. Оның бүгінгі таңдағы тереңдігі 4,5 метрге, ені 40 метрге жуық болса, ал одан шыққан топырақтан сыртқы дуал тұрғызылған. Оның сақталған биіктігі 3 метрді, табанындағы ені 8-10 метрді құрайды. Ор сонымен қатар ішкі жағынан да жалмен белдеуленген. Төбенің жоғарғы бөлігі үш қатар дуалмен қоршалған.

 Қала ежелгі сақ дәуірінен бері шекаралық қызмет атқарған. Сол кезде Парсы және Хорезмдегі мемлекеттермен байланыс суы мол Жаңадария арқылы жүргендіктен Шірік-Рабат шекаралық бекініс болған. Қала ХVІІІ-ХІХ ғасырларда патшалық Ресейдің Қазақстанды отарлау саясаты кезінде Хиуа хандығы мен қазақтардың шекарасындағы тірек бекеті болғаны белгілі.

Археологиялық зерттеулер бойынша қалада бірнеше қоныстану кезеңі болған. Қала алғашқыда тайпа көсемдері өмір сүріп және жерленіп отыратын бекініс қызметін атқарып, кейіннен тұрақты үлкен мекенге айналған. Қала жұртының солтүстік жағында сақ дәуірінің ескерткіштері болса, оңтүстік бетінде орта ғасырға жататын тұрғын үй орындары сақталған.

Керекудегі қауышу

 Абдул Жалил бабтың үлкен ұлы Ибраһим софысынан тарқатылатын Мәді (Маһди) -Диуана қожа ұрпақтары Қожжан, Қылыш, Пірзада, Бақмұхаммед әулиелерден 30 ата ұрпақ өсіп-өнген. Ата шежіремізде 21 атаның өсіп-өніп өркендеуі тарқатылып отыр. Тарихи шежірелерде дін исламды насихаттауда жас ұрпақты имандылыққа баулуда Мәді Диуана қожа ұрпақтарына басымдық берілген. Ата жолын ұстаған Диуана қожа әулетінде Әуез (Аққу) ишан, Бағдат ишан, Назар ишан, Мұрат ишан, Исабек ишандар Екібастұз, Кереку өңірінде ишандық қызмет жасаған. Құлболды ишан, Фазыл (Күлекеш) ишан, Құламқадыр (Қадыр) ишан, Әбдіхалық ишандар Қызылорда өңірінде ишандық жолды ұстап, елді имандылыққа баулу жұмыстарымен айналысқан. Жаңақорған өңірінде Айқожа ишан Қоңырат ата ұрпақтарының пірі болған.

Уақыттың көшінде түп атасы Сыр бойы Қызылорда маңайында болғанымен көптеген ұрпақтары еліміздің түкпір-түкпірінде ғұмыр кешіп келеді.

"Іздеген жетеді мұратқа" деген, ата шежіремізді жаңғырту толықтыру барысында екі ғасырдан астам уақыт әулетімен байланысы үзілген Ертіс өңіріндегі Қожжан ата немересі Әуез (Аққу) ишан мен Пірзада атаның немересі Жанқожа (Әбдіәмет қалпе) әулетінің ата жұрттан келген бауырларымен  қауышуы болды. Барлық шараның ұйытқысы әрі ұйымдастырушысы ағайындардың табысуына басшылық жасаған академик Аманкелді Қайырбекұлының арнайы шақыруымен тамыз айының басында қызылордалық ағайындар, яғни Мәді қожа атадан тараған төрт атаның өкілдері Кереку өңіріне арнайы барып, ағайындармен қауышып, құрметтеріне бөленіп қайтты. Қауышу барысында ата жұртынан келген ағайындарын көріп көзіне жас алған, көкірегіне тартып мауқын басқан сағыныш сезімдерінің куәсі болғандығымыз біздердің де мәртебемізді көтерді. 

 

Ж.ОМАРҰЛЫ

 

Жалаңтөс батыр және XVII ғасырдың бірінші жартысындағы Қазақ хандығы

 

Ортағасырлық Қазақстан тарихының "Қазақ хандығы дәуірі" деп аталатын XV-XVIII ғғ. аралығындағы тарихи кезеңінде халық жадында есімдері сақталып қалған тұлғаларымыз жеткілікті. Олардың ішінде билеуші әулет өкілдері - хандар мен сұлтандардың, ірі дін басыларының есімдері негізінен ортағасырлық шығыс жазба деректерінің мәліметтерінде сақталса, қарапайым халықтан шыққан тұлғалар - батырлар мен билердің, ақындар мен жыраулардың, әулиелер мен ишандардың және тағы басқа тұлғалардың есімдері көбінесе халық ауыз әдебиетінің материалдарында бейнеленіп, күні бүгінге дейін жетіп отыр. Ал, есімдері әрі жазба деректерде, әрі ауыз әдебиетінің материалдарында қатар айтылатын осы кезеңнің, әсіресе, XVI-XVII ғасырлардың тұлғалары некен-саяқ қана. Бұл кезеңде көбіне-көп атақты хандар мен сұлтандардың есімдері ғана дерек түрлерінде жиі кездеседі. Сондай бір заңдылыққа қарамастан қарапайым халықтан шығып, өзінің тарихи есімін жазба дерек мәліметтерінде де, ауыз әдебиеті материалдарында да қалдырған тұлғаларымыздың бірі - Жалаңтөс батыр.

Өзі өмір сүрген жылдарында тек бір елдің тарихында ғана емес, бүкіл Орталық Азия халықтарының тарихында өшпестей із, өнегелі іс қалдырған Жалаңтөс батырдың есімінің терең сақталынуы заңдылыққа жатады. Оның жүргізген саясаты мен атқарған қызметтері сол дәуірдің ағымындағы саясатына, ахуалына қалай әсер етсе, артында қалдырған мәдени мұралары қазіргі дәуірге дейін дәл сондай ықпал етуде. Сол себепті де Жалаңтөс баһадүр секілді тарихи тұлғалар есімдерінің ел есінде де, тарих беттерінде де сақталынып қалуын осылай ғана түсінуге болады. Мұндай тұлғалардың өмірі уақыт өткен сайын кейінгі ұрпақты бірлікке, татулыққа, ынтымаққа жетелеп отырады. Соған байланысты біз төменде осындай ірі тарихи тұлғаның өміріне қатысты бір мәселеге - оның XVII ғ. бірінші жартысындағы Қазақ хандығының сыртқы саяси өміріне тигізген ықпалы мәселесіне тоқталып өтпекшіміз.

«Көшпелі өзбектер» мемлекеті тарихының кейбір мәселелері

 XV ғасырдың 20-жылдарының соңы мен осы ғасырдың 60-жылдарының екінші жартысы аралығы Шығыс Дешті Қыпшақ аумағының саяси тарихында өзіндік ерекшелікке толы кезең болды. Осы тарихи кезеңде аумақта XIII ғасырдың 20-жылдарынан бері саяси билікте екі ғасырдай болған жошылық - орда-ежендік әулеттің орнына жаңа әулет - жошылық - шибанилық әулеттің өкілдері келеді. Уақыт жағынан алғанда 20-30 жылдай ғана мерзімге созылған жаңа әулет билігінің Шығыс Дешті Қыпшақ аумағының этно-саяси тарихында алатын өзіндік орны бар. Сая-си жағынан алып қарағанда, Қазақ хандығының негі-зін салған Керей мен Жәнібек хандар осы әулеттің билігіне қарсы күрес барысында Жетісу өңіріне қо-ныс аударып, жаңа мемлекеттің іргетасын қалайды. Сол себепті де Қазақстан аумағында ұлттық сипат-тағы мемлекеттің қалыптасуының саяси алғышарт-тарын анықтауда "көшпелі өзбектер" мемлекетінің тарихын білудің маңызы өте зор. Сондай-ақ, қазақ этносының қалыптасуында да "көшпелі өзбектер" этноқауымдастығының алатын орны да ерекше. Өйткені осы этноқауымдастықтың бір бөлігі болып саналған "ордаежендік" тайпалар Керей мен Жәнібек хандарды қолдап, алғашында "өзбек-қазақ", кейіннен "қазақ" атанады. Міне, осындай этникалық жағынан алып қарағанда да бұл мемлекеттің ел тарихындағы алатын орнының ерекше екендігіне көз жеткіземіз.

Бұл жаңа әулеттің билік құрған саяси құрылымы арнайы ғылыми және ғылыми-көпшілік әдебиеттер-де, сондай-ақ оқулықтар мен оқу құралдарында "Көшпелі өзбектер" мемлекеті, Өзбек ұлысы немесе мемлекеттің негізін қалаған тұлғаның есіміне бай-ланысты - Әбілқайыр хандығы деп аталатындығы белгілі.

«ЕЛІМ-АЙ» ЖЫР ДАСТАНЫНДА ЖЫРЛАНҒАН ЖАҢАҚОРҒАН ӨҢІРІ

 

"Қаратаудың басынан көш келеді,

Көшкен сайын бір тайлақ бос келеді,

Қарындастан айырылған қиын екен,

Екі көзден мөлдіреп жас келеді", - деген төрт шумақты бізге мектепте оқығанда "Елім-ай" халық әнінің шумақтары деп түсіндіретін. Осы күнге дейін бұл халық әні, оны кім жазғанын біз білмей келдік. Ал шынында бұл халық әні емес, бұл жыр-дастан, және де оның авторы Қожаберген Толыбайсыншыұлы екен.

Бірнеше жыл бұрын Пекин мұрағатында Бұхар жыраудың 36 жырымен қоса Қожаберген Толыбайсыншыұлының "Елім-ай" жыр-дастанының толық нұсқасы табылды. Бұл маңызды жаңалық, өйткені бұл жыр-дастанды зерттегендер көп болды, алайда толық нұсқасы осы күнге дейін жарық көрмей келген.

"Елім-ай" жыр-дастанының авторы жөнінде айтатын болсақ, 1663 жылы туып, 1763 жылы дүниеден өтті. Ақын, жыршы, шежіреші ғана емес, сонымен қоса қолбасшы болған Қожаберген Толыбайсыншыұлын атақты Бөгенбай, Қабанбай, Наурызбай батырлардың қатарына қосуға болады. Жоңғарлармен шайқаста ол басқарған әскер талай жеңіске жетіп отырған. "Ақтабан шұбырынды - Алқакөл сұлама" ірі апат жылдарының тікелей куәсі болған Қожаберген жырау "Елім-ай" жыр-дастанында жоңғар шапқыншылығы жайлы ғана емес, сонымен қатар Керей мен Жәнібектен бастап Қазақ хандығы қалай құрылды, хандықты қандай хандар билеген, көршілес басқа халықтармен қазақтардың қарым-қатынасы, туыстығы, жоңғар-қалмақтар кімдер, олардың жаулау саясатына кімдер көмек бергені, сол кездегі қазақтардың жағдайы қандай болғаны туралы айтқан. Бұл жыр-дастанды оқығандар Қазақ елінің басынан өткен үлкен қайғылы кезең жайлы толығымен таныса алады.

Іздеу

Сауалнама

Бүгінде журналистерге қай сала мамандарынан ақпарат алу қиын?

Медицина - 57.1%
Прокуратура - 0%
Сот - 0%
Департаменттер - 14.3%
Облыстық басқармалар - 28.6%

Дауыс саны: 7
The voting for this poll has ended on: 29 Шіл 2017 - 00:00

Жоба туралы

Сыр өңірінің тумасы, қайсар қаламгер, ақын Зейнолла Шүкіровтің рухына арналған «Бір жұлдыз болып жанам мен» атты облыстық жас ақындар мүшәйрасы өтті.

 «Руханиятты жаңғырту» қоғамдық қоры мен республикалық әдеби-мәдени, тарихи-танымдық «Әлімсақ» журналы Зейнолла Шүкіровтің рухына арнап биыл төртінші рет дәстүрлі «Бір жұлдыз болып жанам мен» атты талантты жас ақындар мүшәйрасын ұйымдастырды. Биылғы жылдың жеңімпазы - М.Мәметова атындағы Қызылорда гуманитарлық колледжінің студенті Нәбира Ешниязова.

 

 

Редакцияға хат

Email:
Тақырып:
Текст:

Әлеуметтік желілер

Күнтізбе

<< < Қараша 2017 > >>
Дс Сс Ср Бс Жм Сб Жс
    1 2 3 4 5
6 7 8 9 10 11 12
13 14 15 16 17 18 19
20 21 22 23 24 25 26
27 28 29 30      

As we continue our list of fantasy football”s top 101 PPR players of 2017 we have three players who have recently finished in the top-15 at their positions.

In fantasy football there will always be players who have an unexpected drop or rise from one year to the next. One player on today’s list was a top-six wide receiver in 2015. The next year,Vince Wilfork Jersey he wasn’t even a top-20 wide receiver.

The same can be said about a running back on today’s list who was a top-five running back in 2015. Last year, he wasn’t even a top-18 running back. Who are these players and what should we expect from them in 2017?

To be clear,J.J. Watt Jersey the top 101 PPR players are for re-draft leagues only. Here’s a look at players ranked No. 38-36:

Last season Patriots wide receiver Julian Edelman finished fourth in the NFL in receptions with 98. He also set a career-high in receiving yards with 1,106. In the end,Brian Cushing Jersey Edelman finished 2016 as the 15th PPR wide receiver. Unfortunately for Edelman, I see a regression coming his way in 2017.

The 2016 season was only the second time in Edelman’s eight-year career he played in all 16 games in a season. The other time came back in 2013. Going into 2017, the odds are against the 31-year old receiver to play in all 16 games in back-to-back years for the first time in his career. Even if he somehow manages to stay healthy for all 16 games, he’s sure to lose targets and receptions.

Last year Patriots star tight end Rob Gronkowski had a career-low 25 receptions. Gronk was never 100 percent during the 2016 season and only appeared in eight games. Going into 2017,DeAndre Hopkins Jersey he will be back to full strength. Also, the Patriots traded their 2017 first-round pick for Saints wide receiver Brandin Cooks. The former Oregon State Beaver will be the team’s new No.1 wide receiver.

Журнал туралы

«Әлімсақ» журналы – рухани серігіңіз

 Қазақтың ғасырлар қойнауынан тамыр тартқан, әлімсақтан келе жатқан хатқа түскен тарихының, ұлттық болмыс-бітіммен астасқан әдебиеті мен мәдениетінің, тілі мен дінінің, әдет-ғұрпы мен салт-дәстүрінің бірден-бір насихатшысы, Сыр бойының тарихында алғаш рет әдеби-мәдени, тарихи-танымдық бағытта жарық көрген «Әлімсақ» журналының оқырманына жол тартқанына алты жылға жуық уақыт болып қалды. 2009 жылдың сәуір айынан бастап алғашқы нөмірі жарыққа шыққалы бері қазақ әдебиеті мен тарихына қатысты мақалаларды ортаға салып, Сыр өңірінің мәдениеті мен өнерін насихаттап, облысымыздың бүгінгі мәдени, әлеуметтік дамуындағы өзгерістерді ақпараттандыруда журналдың қосып келе жатқан үлесі салмақты.