Арда туған азаматқа дем беріп,арғымақ келді жаңа жылды өңгеріп

Арда туған азаматқа дем беріп,арғымақ келді жаңа жылды өңгеріп

Қазақ халқы ежелден төрт түлік малды бағып, жазда жайлауға, қыста қыстауға көшіп жүрген керемет...

Ұлттық тәрбиенің мәні – ұлттық ойындар

Ұлттық тәрбиенің мәні – ұлттық ойындар

  Ойнамайтын бала жоқ. Сухомлинскийдің сөзімен дәлелдейтін болсақ, "Ойынсыз ақыл-ойдың қалыпты...

АҚШ -тағы КЕН АЛИБЕК ЕЛГЕ ҚАЙТА ОРАЛДЫ

Кезінде АҚШ-қа кетіп қалған көрнекті микробиолог ғалым, полковник Кен Алибек туралы (азан шақырып...

 АБАЙША СҮЙІП, АБАЙША КҮЙІП ЖҮРМІЗ БЕ?

АБАЙША СҮЙІП, АБАЙША КҮЙІП ЖҮРМІЗ БЕ?

Атады таң, батады күн, толады ай.  Ауысады күнде саба, толағай.  Бірі барда бірі болмай,...

 Қамбаш көлі туризм аймағына айнала ала ма?

Қамбаш көлі туризм аймағына айнала ала ма?

 Сыр бойы – туризм саласынан кенде емес аймақтардың бірі. Айтатыны жоқ, Қазақстан өзінің...

  • Арда туған азаматқа дем беріп,арғымақ келді жаңа жылды өңгеріп

    Арда туған азаматқа дем беріп,арғымақ келді жаңа жылды өңгеріп

  • Ұлттық тәрбиенің мәні – ұлттық ойындар

    Ұлттық тәрбиенің мәні – ұлттық ойындар

  • АҚШ -тағы КЕН АЛИБЕК ЕЛГЕ ҚАЙТА ОРАЛДЫ

  •  АБАЙША СҮЙІП, АБАЙША КҮЙІП ЖҮРМІЗ БЕ?

    АБАЙША СҮЙІП, АБАЙША КҮЙІП ЖҮРМІЗ БЕ?

  •  Қамбаш көлі туризм аймағына айнала ала ма?

    Қамбаш көлі туризм аймағына айнала ала ма?

Бас редактор бағаны

"Әлімсақ" журналының бас редакторы, филология ғылымдарының кандидаты

Нұрлан Көбегенұлы Нұрмаханов

 Бас кеспек болса да...

Журналға тіркелу

Валют бағамы

Ежедневные курсы валют в Республике Казахстан

Мұрағат

Серіктестер

Latest News

Сыр бойындағы тартысты күйлер

   

  Әлем халықтарының барлығына тән өнер туын-дыларының ішіндегі шоқтығы биігі - музыка өнері. Әсіресе, бүгінгі техниканың шарықтап тұрған зама-нында еңбектеген баладан еңкейген кәріге дейін ұя-лы телефонды құлаққапқа жалғап, бұл өмірге ынты-зар боп жүргендерді жиі кездестіреміз. Соншама елік­тіретін, соншама ынтықтыратын не құдірет? Әрине, музыка. Л.В.Бетховен: "Музыка - откровение более высокое чем мудрость и философия" десе, Г.Берлиоз: "Музыка - күллі өнердің ішіндегі ең құді­реттісі, ең әсерлісі" деуі тегін болмаса керек.

Музыкаға жан-жануарлар мен хайуанаттар да елітіп, ийді. Демек, музыка жалпы табиғатпен бүкіл тіршілік иелеріне тән һәм қажет. Кез келген ұлттың ұлттық құндылықтарын былай қойғанда, табиғат-тағы табиғи музыкаға құлақ түріп тыңдамайтын жан кемде-кем. Өзен-сулар мен тау-тастың, әсіресе теңіз-мұхит жағалауларындағы құс базары на-ғыз музыка, нағыз симфония емес пе?

Әлемдегі халықтардың ішіндегі музыкаға сүйіс-пен­шілігі басымырақ ұлттардың бірегейі қазақтар. Дом­быра мен қобызды атамағанда, шертер, жетіген, сазсырнай, сыбызғы, шаңқобыз және көптеген ұр­малы аспаптармен қатар бүгінгі күнге жеткен бес мыңнан аса күйлер мен бес мыңға жуық әндеріміз бар. Осыншама көл-көсір әні мен күйі бар жер бе­тін­­де бірде-бір ұлтты кездестіре қоюымыз неғайбыл.

Қазақ жерінің кеңдігі сияқты музыкасының да ау-қымы үлкен, әр түрлі, сан салалы. Мәселен, Арқаның айшықты ән иірімдері мен Атыраудың тегеурінді күйлері өзге өңірлерде кездесе бермейді. Ал, Сыр бойының көмей тілді қозғай отырып орындайтын мақам-саздары еліміздің еш жерінде кездеспейтіндігі таң қалдырады. Бұл феномен шы­нында да күні бүгінге дейін шешімін таппаған жұм­бақ күйінде сақталып келеді. Осындай абат өлкеде күй деген құдіретті өнердің кемелденіп, өз алдына жанр болып, барлық аспапта да орындалатын дә­режеге жетуі, яғни сан-салалы синкреттік қалыптан сараланып бөлініп шығуы музыканың қарқынды дамып, күрделеніп жетілуінен болса керек. Музыканың синкреттік қалыпта сақталып, дамуы күні бүгінде бірнеше халықтар мен ұлттарда кездеседі. Кавказ халықтарында, татарларда, өзбектерде де музыка, ән, би барлығы біртұтас бірге жүреді. Өнер дамып, жетіліп, кемелденгенде синкреттік қалыптан салаланып бөлініп шығады. Демек, қазақтың күй өне­рі біздің заманымызға дейін-ақ өз алдына жанр бо­лып қалыптасқанға ұқсайды. Бұған ежелгі за­ман­дар­дан бүгінгі күнге жеткен күйлеріміз куә. Тымат Мерғалиевтың "Қазақ күйлерінің тарихы" еңбегінде; "Біздің жыл санауымызға дейінгі VII-IV ғасырларда Орта Азияны сақ тайпалары мекен­деген. Сақ дәуі­рін­де дүниеге келген сарын-саздар­дың мол бұлағы біз­дің заманға жетіп отыр. Халық күйшілері сүйіп тартатын көне күйлердің ішінде "Шыңырау", "Аққу" т.б. күйлердің әуен-ырғағы, аңызы сақ дәуіріне жа­тады. Біздің жыл санауымызға дейінгі III-II ғасыр­ларда ғұндар әлемдегі ең күшті мемлекет болып дә­уірлеп тұрған. Ғұн дәуірінен біздің заманаға жеткен байырғы саз-сарындар "Кеңес", "Сары өзен", "Шұбар ат" сияқты ескі күйлердің әуен-ырғағы ғұн дәуірінен бас­тау алатыны байқалады" [Мерғалиев Т. Қазақ күйлерінің тарихы. Алматы, 2000. ,79б]. Мінекей, бай­қап отырғанымыздай, біздің заманымызға дейінгі VII-IV, III-II ғасырлардан, сақ, ғұндардан жеткен күйлеріміз бар екен, демек күй өнері ертеде-ақ қа­лыптасқан деуге толық негіз бар.

Төкпе және шертпе деген жалпы атауға ие болған қазақ күйлерінің тақырыптық аясы өте кең, жыр күйлерден циклді күйлерге дейінгі, шертпе күйден төкпе күйге дейінгі аралықтағы мазмұндылығы ас­пан мен жер арасын, о дүние мен тірілер әлемін, он сегіз мың ғаламда ұшқан құс, жүгірген аң, жыбыр­лаған жәндікке дейін қазақ күйшілерінің назарынан тыс қалмаған. Аңыз күйлер, тарихи күйлер, арнау күйлер, лирикалық күйлер және тартыс күйлері бо­лып сараланатын аспапты музыкамыздағы тартыс күйлерінің өзі де өз ішінде бірнешеге бөлінеді. А.Сейдімбек: "Біріншіден, күйшілердің алдын ала құ­лақтасып, хабарласып, сайланып келетін айтысы; екіншіден, күйшілердің тосын кездесу сәтінде, ерегіс үстінде немесе даулы жағдайға тап болғанда, дү­ниеге келген күйлер; үшіншіден, күйші куә болған оқи­ғаға арнап немесе бұрын өткен, бірақ ел есінен өшпей жүрген оқиғаға арналған күйлер; төртіншіден, күймен жауаптасу, күймен сәлем айту, күйшілердің бір-біріне күй арнауы" [Сейдімбек А. Қазақтың күй өнері. Астана: Күлтегін, 2002. 94б],-деп саралайды.

Қазақ, қазақ болғалы жүйріктерін жарыстырып, палуандар күрестіріп, ақындарын айтыстырып, күй­шілерін тартыстырып отырған. Әлі жеткендері жы­ғып, бабы келгендері шауып, бағы жанғандары озып жұрт назарына ілігіп, ел мақтанышына айналған. Бүгінде кенжелеп қалған, ғылым назарына кешеуіл­деп ілініп жатқан, тіпті аталуына да толық тоқтам болмай жатқан жанр - күй тартыс. Күй тартыс, күй айтыс, күй жарыс, күй сайысы т.б. атаулар көп бол-ға­нымен нақты екі күйшінің жеңіске құлшынысы, яғни жеңуі мен жеңілуі ақиқат. Бұл тұрғыда ақындар айтысындағыдай күй тартыстарда да қара тартыс, түре, сүре тартыстар болған. Күй тартыс тақыры-бы­на кезінде А.Жұбанов, А.Сейдімбек, Б.Аманов, Ә.Мұхамбетова сынды ғалымдардың қалам сілте-гендерін білеміз. Дегенмен бұл тақырып түбегейлі зерттелді деп айтуға әлі ертерек.

Сыр бойын қазақ елі ежелден-ақ жыраулық дәс-түрдің отаны деп біледі. Оған негіз де жоқ емес. Көненің көзіндей, оғыз заманының сарқытындай, Қорқыт қобызының сарқыншақтарындай көмей тілді қозғап жырлау тек осы Сыр бойында ғана cақталған. Жырау-жыршылық дәстүрдің дамығандығы сонша, әншілік, күйшілік өнер жыр-дастандар мен мақам-саздардың көлеңкесінде қалып отырған. Соған қарамастан ілгеріде Мырза, Әлшекей, Құрақтың Досжаны сынды күйшілер өткен. Олардың күйлері азды-көпті бүгінгі ұрпақтарына жетіп отыр. Бұл салада айтулы еңбек еткен Б.Жүсіпов, Е.Нұрымбе-тов, Қ.Сайжановтарды атап өткен жөн. Күй өнері дамыған аймақтарда күй тартыстар жиі өтіп тұра-ды. Әсіресе, қыз бен жігіт күй сайыстарының әңгіме-сі де, тартыс үстінде шыққан күйлері де өте қызық әрі әсерлі. Осындай, қыз бен жігіт күй тартыстары-ның Сыр бойында да болғандығын тарих куәланды-рады. Мәселен, Әлшекейдің "Бөпемен бес тартыс", "Айшамен алты тартыс" деген атқа ие болып кеткен өз замандастары Бөпе мен Айша қыздардың күй тар­­тыстары ел есінде сақталған. Мырза мен Мамық қыздың, Досжан мен Бәти қыздың да күй тартыста-ры күні бүгінге жетіп отыр. Күй тартыс бәсеке, бә-секеде міндетті түрде жеңу мен жеңілу болады. Осы орайда айта кеткенді жөн көріп отырмыз, шашасына шаң жұқпаған керім күйші қыздардың күй тартыста жеңіп шыққандары жоққа тән. Қазақ қыздарына тән иман мен ибалық, ұят пен ар-ождан әрқашан биік тұрғандықтан, жігіттердің жағымсыз қылықтарын, ерсі  қимылдарын, ұятты іс-әрекеттерін қайталауға намыстанып, жеңісті қолдан беріп отырған. Қыз-дардың шыққан тегін, күйеуінің нашарлығын, ке-містігін бетіне басу ақындар айтыстарында да мо-лынан ұшырасады. Ал, қыз бен жігіттің күй тар-тыстарының барлығында дерлік ер жігіттер оң және сол қол саусақтарының арасына бармағын шығарып тарту немесе домбыра шанағының тесігіне сауса-ғын тығып тарту, тіпті аяқ киімін шешіп тастап баш-пайларымен тарту сияқты ерсі қылықтар мен ұятты қимылдар арқылы жеңіске жетіп отырған. Мұндай жат қылықтарды халық алдында, көпшілік алдында жасағанша жеңілгенін артық санап, ұят пен арын сақтап қалған қазақ қыздарына әлемде қыздар тең келген бе?

Жоғарыда айтылған Сыр бойының күй­ші­лері де "Қызды жеңудің мұндай айла-тәсілдерін" жақсы меңгергенге ұқсайды. Мысалы, Әлшекей күй­шінің "Тоқтаған" күйінің тарихы былай дейді: "Бір күйді Әлшекей екі саусағының ортасынан бармағын шығарып ойнайды. Күйдің соңғы қағысын қақпай, оң қолының сұқ саусағын домбыраның дыбыс шы­ға­тын ойығына тығып бітірген. Әлшекей осылайша тап­қырлық танытады да, Айша "шеше көрген" өнегелі тәрбиесіне көпшілікті куә қылады. Бұл жерде "Қыз өсірмей, құс өсірген" қазақ халқының ізетті тәрбиесіне сүйсініп, риза боласың" [Нұрымбетов Е. Сыр сүлейі Әлшекей. Алматы: Нұрислам, 2005. 19б],- дейді. Досжанның "Бұқтым-бұқтым" күйінің тарихынан үзінді: "...бір кезде аяғымдағы етікті шешіп тастап башпайыммен қағып, қыздың алдына жорғалап жетіп барып саусағым мен башпайымды кезек-кезек домбыраның тесігіне сүңгітіп-сүңгітіп жібердім" [Нұржанов Б. Құрақтың Досжаны. Қызылорда, 1998. 13б],- дейтін жерлері бар. Жалпы, "Бұқтым-бұқтым" күйлерінің көбісі осындай ерсі, анайы күйлерді құрайды. Мырзаның "Кел жатайық, төсек сал", "Бес қыздың бел шешпесі" күйлерініңде емеуріндері күйдің аттарынан-ақ байқалып тұрған жоқ па? Тарихта таңбаланған "Есер күйлер, емеурін күйлер, анайы күйлер, арсыз күйлер" осындай күй сайыстарында дүниеге келіп тұрған. Өмір болған соң әзіл-қалжыңы, қандай қиындықтар болса да, көңіл көтеруі, өмірдің барлық белестерінде болған. Дегенмен ұрпақ тәрбиесіне ыждаһат­тылықпен қарап, үлкен мән берген қазақтар тәлім-тәрбие беруге аса көп көңіл бөлген.

Әннің де естісі бар есері бар,

Тыңдаушының құлағын тесері бар,- деп дана Абай айтпап па еді? Кез келген шығарма әуелі адамзатқа, қоғамға өнеге бола алмаса, жаманнан жирендірмесе, жақсылыққа жетелемесе, тәлім-тәрбие бере алмаса, ол өнер туындысы болуға тиісті емес. Кезінде әлемге әйгілі композитор Роберт Шуман (1810-1856) "Жаман музыканы насихаттама, оның орындалуына әрдайым барынша кедергі бол" деген екен. Міне, қазақтарда осындай ұғымды ілгеріден-ақ ұстанып, есер ән мен емеурін, ерсі күйлерді көп насихаттамағанға ұқсайды. Бұл әрине, менің ғана пайымым. Шаршы топқа шарта жүгініп шыға қалсақ, өзімізден не шығатынын кім білсін?!

 

Т.Тоқжанов,

Алматы

� �� �0_�/� �ай­лардың басын біріктіріп, өнерін жағып, ата-анасының мерейін үстем ететін байқаудың же­лісін тоқтатпау қай деңгейдегі болмасын құр­метке лайық.

 

Абай ТАҒЫБЕРГЕН

m:.000� Atx�0_�/� justify;text-justify:inter-ideograph;text-indent:14.15pt;line-height:13.0pt; mso-layout-grid-align:none;text-autospace:none'>- Сұмырай, шыныңды айт, айтпасаң осы жерде бауыздап кетеміз. Алдымен кімсің, бұл жерде не істеп жүрген адамсыңдар?- деді.

 

Басмашының айтуынша, бұлар Ташкент маңындағы бір қышлақтан қызылдардан қашып, осында тығылып жүргендер екен. Басшылары - Сайфулла деген сарт екен, ол қызылдарға қарсы осы тауларда күресіп жүрген басмашылардың бірі болып шықты.

- Мұнда орныққандарыңа қанша уақыт болды?

- Алты айдан асты.

- Сол алты айдан бері тамақты, оқ-дәріні қайдан алып жүрсіңдер?

- Алғашқыда өзімізбен алып келген малдарды азық еттік. Одан соң жақын маңдағы ауылдарға барып ұрлық жасап қайтамыз. Бұдан бөлек мына таудың арғы жағында Боштай паруанашының, Шураб үңгірінде Әрипхон хоқимнің жасақтары бар, қатты қиналсақ солардан азықты да, оқ-дәріні де аламыз. Бір-бірімізге қарасып тұрамыз.

- Әрқайсың әр топқа бөлінгенше неге бірігіп алмайсыңдар сол басмашылармен?

- Басшыларымыз "олай етуге болмайды" дейді. Бірігетін болсақ, қызылдар бізді тез тауып алады.

- Сендерден басқа да топтар қай жерлерде орналасқан?

- Менің білуімше, Тарам, Шымған, осы Құрама мен Қоқан тауларында басмашы топтары көп, оларға төрт құрбашы басшылық жасайды.

- Атың кім өзіңнің?- деді Парманқұл.

- Тохиржон.

Сүлеймендер Тохиржонды тағы сұрақтың астына алып, біраз жайтқа қанық болды. Содан басмашыны желкелеген күйі қираған күркелер маңына келді.

- Тохиржон,- деді бір кезде Сүлеймен. - Жасақтарыңда қанша адам бар еді?

- Жиырма екі адам едік. Оның тоғызы өліпті, менімен қосқанда, он үші қашып кеткен екен.

- Олар қашса қайда барады деп ойлайсың?

- Боштайға, не Әрипхонға барады да.

- Олай болса,- деді Сүлеймен мылтығын сығымдай ұстап. - Бұлар өздерін басмашы атап бейбіт жатқан ауылдарды қан қақсатады екен, сол басмашыларға қарсы күресейік. Қане, Қа­раман, Парманқұл аттанайық әлгі басмашы­ларға. Сен, Тохиржон, бізді Боштай мен Әрипхонға баста. Ендігі кезек Боштай мен Әрипхондікі.

Күллі Сыр бойы мен Ташкент маңына, Қазығұрт, Алай, Қамшық, Тәжік таулары мен бүкіл оңтүстік атырабына "қарақшы" деген аты жайылған, осы өлкелердегі әмбе ұрылар мен қарақшы-баукеспелердің көсеміне айналған бұл үш қарақшының жауға, әділетсіздікке қарсы алғашқы әрі соңғы аттануы емес еді.

Абдулла Бекәділұлы,

 

Қорқыт ата атындағы ҚМУ магистранты

Пікір қалдыру


Қорғаныс саны
Жаңарту

Іздеу

Сауалнама

Сіз қалаған ұялы телефон қандай?

Айфон - 50%
Нокиа - 5.6%
Самсунг - 11.1%
Хуавей - 5.6%
LG - 27.8%

Дауыс саны: 18
The voting for this poll has ended on: 10 Қар 2018 - 00:00

Жоба туралы

Сыр өңірінің тумасы, қайсар қаламгер, ақын Зейнолла Шүкіровтің рухына арналған «Бір жұлдыз болып жанам мен» атты облыстық жас ақындар мүшәйрасы өтті.

 «Руханиятты жаңғырту» қоғамдық қоры мен республикалық әдеби-мәдени, тарихи-танымдық «Әлімсақ» журналы Зейнолла Шүкіровтің рухына арнап биыл төртінші рет дәстүрлі «Бір жұлдыз болып жанам мен» атты талантты жас ақындар мүшәйрасын ұйымдастырды. Биылғы жылдың жеңімпазы - М.Мәметова атындағы Қызылорда гуманитарлық колледжінің студенті Нәбира Ешниязова.

 

 

Редакцияға хат

Email:
Тақырып:
Текст:

Әлеуметтік желілер

Күнтізбе

<< < Қараша 2018 > >>
Дс Сс Ср Бс Жм Сб Жс
      1 3 4
5 6 7 8 9 10 11
12 13 14 15 16 17 18
19 20 21 22 23 24 25
26 27 28 29 30    

Біз туралы

Редакция құрамы

 

Бас редактор – Нұрлан Нұрмахан

Жауапты хатшы – Абай Тағыберген

Журналистер

Толыбай Абылаев

Айдар Сайлауов

Жүлдызай Қалиева

 

Байланыс телефоны: 8(7242) 20-16-19

 

Е-майл: This email address is being protected from spambots. You need JavaScript enabled to view it.

Кім онлайн?

Қазір 22 қонақ және Бірде бір тіркелген қолданушы жоқ сайтта отыр

As we continue our list of fantasy football”s top 101 PPR players of 2017 we have three players who have recently finished in the top-15 at their positions.

In fantasy football there will always be players who have an unexpected drop or rise from one year to the next. One player on today’s list was a top-six wide receiver in 2015. The next year,Vince Wilfork Jersey he wasn’t even a top-20 wide receiver.

The same can be said about a running back on today’s list who was a top-five running back in 2015. Last year, he wasn’t even a top-18 running back. Who are these players and what should we expect from them in 2017?

To be clear,J.J. Watt Jersey the top 101 PPR players are for re-draft leagues only. Here’s a look at players ranked No. 38-36:

Last season Patriots wide receiver Julian Edelman finished fourth in the NFL in receptions with 98. He also set a career-high in receiving yards with 1,106. In the end,Brian Cushing Jersey Edelman finished 2016 as the 15th PPR wide receiver. Unfortunately for Edelman, I see a regression coming his way in 2017.

The 2016 season was only the second time in Edelman’s eight-year career he played in all 16 games in a season. The other time came back in 2013. Going into 2017, the odds are against the 31-year old receiver to play in all 16 games in back-to-back years for the first time in his career. Even if he somehow manages to stay healthy for all 16 games, he’s sure to lose targets and receptions.

Last year Patriots star tight end Rob Gronkowski had a career-low 25 receptions. Gronk was never 100 percent during the 2016 season and only appeared in eight games. Going into 2017,DeAndre Hopkins Jersey he will be back to full strength. Also, the Patriots traded their 2017 first-round pick for Saints wide receiver Brandin Cooks. The former Oregon State Beaver will be the team’s new No.1 wide receiver.

Журнал туралы

«Әлімсақ» журналы – рухани серігіңіз

 Қазақтың ғасырлар қойнауынан тамыр тартқан, әлімсақтан келе жатқан хатқа түскен тарихының, ұлттық болмыс-бітіммен астасқан әдебиеті мен мәдениетінің, тілі мен дінінің, әдет-ғұрпы мен салт-дәстүрінің бірден-бір насихатшысы, Сыр бойының тарихында алғаш рет әдеби-мәдени, тарихи-танымдық бағытта жарық көрген «Әлімсақ» журналының оқырманына жол тартқанына алты жылға жуық уақыт болып қалды. 2009 жылдың сәуір айынан бастап алғашқы нөмірі жарыққа шыққалы бері қазақ әдебиеті мен тарихына қатысты мақалаларды ортаға салып, Сыр өңірінің мәдениеті мен өнерін насихаттап, облысымыздың бүгінгі мәдени, әлеуметтік дамуындағы өзгерістерді ақпараттандыруда журналдың қосып келе жатқан үлесі салмақты.