Бас редактор бағаны

"Әлімсақ" журналының бас редакторы, филология ғылымдарының кандидаты

Нұрлан Көбегенұлы Нұрмаханов

 Бас кеспек болса да...

Журналға тіркелу

Валют бағамы

Ежедневные курсы валют в Республике Казахстан

Серіктестер

Материалдар

Арал теңізінің тарихи өткелдері және теңіз өзгерісіндегі адамзат рөлі

 Бұдан жарты ғасырдан ас­там уақыт бұрын Арал көлемі жағынан әлемдегі төртінші теңіз атанып, қазақ даласының маржа­нына баланған бо­ла­тын. Алайда, 1960 жылдары аты шулы теңіз тез жо­ғала бастады. Сол кезеңдермен са­лыс­тыр­ғанда адам айтса сенгісіз күйге түсті. Бүгінде теңіз 4 су қорына бөлінді. Құрғау процесі жыл­дан-жылға жал­ғасып келеді. Теңіз жағдайы адам­­зат зиянды әсе­­­­­рін азайтуға тырысып жат­қан экологиялық апат болып есеп­­те­луде. Ол үшін адам қолы­мен суды жүйелі пайдалану, теңіздердің бір бөлігін болса да қалпына келтіру (Солтүстік бассейн), шаңды дауылдарды азайту үшін топырақты қатайту жұмыстары жүргізілуде. Бір қызығы, геологиялық зерт­теулер "Арал теңізі бұрын да то­лық болмаған" деп көрсетеді. Теңіздің көлемі бұрынғы ата-бабаларымыз өмір сүрген кездің өзінде бір қалыпты болмаған және тез өзгерген екен. Осы өзгерістер Арал маңындағы елді мекендерге, ондағы тұр­ғын­дардың тіршілік етуіне әсер еткен.

Арал теңізінің тарихы те­рең­де. Теңіздің өткеніне шолу жасаған тарихшылар, әдетте Антикалық дәуірге апарса, ал араб тарихшылары мен гео­граф­тары теңізді Х ғасырдан бастап Күрдері, Хорезм немесе Жент теңіздері атауларымен сипаттайды. Шамамен сол жылдарда теңіз ежелгі кар-таларда пайда бола бастаған. Ресейдегі Арал теңізі туралы мәліметтердің көзі XVII ға-сырдан бастау алған. 1627 жылы "Үлкен сызба кітапта-рында" теңіз 250 тереңдікке дейін жететін "Көк теңіз" деп аталған. Сол жылдарда Арал теңізінің көлемі үлкен болған. Ресейден жер аударылып кел-гендер және жергілікті балық-шылар теңізде қайықтарымен емін-еркін жүзген. Үлкен Арал теңізінің сызбасы Сібір оқы-мыстысы С.У.Ремезовтың (1627 жыл) және Түркістанға су жолын табу үшін Каспийге жіберілген экспедиция жетек-шісі А.Бекович-Черкасскийдің карталарында бейнеленген.

 

Ресей империясының сая-саты Орта Азияда, сонымен қа-тар Арал маңында белсенді зерттеулер жүргізген. Арал ту-ралы негізгі деректер XVIII ғасырдың аяғынан бастап экспедициялық зерттеулер кезінде Ресей офицерлерінен алынған. Теңіздің алғашқы топографиялық түсірілімі ғылыми қоғамда кеңейтілген резонансқа ие болған 1848-1849 жылдарда лейтенант Бутаковтың экспедициясымен түсірілген.

Аралдың жай-күйі адам өміріне және аумақтың дамуы-на қолайлы "экологиялық стандарт" болды. Бірақ бұл жағ-дай Аралға қолайлы ма? Арал теңізі әрқашан толық болды ма?

Тарихи мәліметтерге көз сү­зе отырып, өзгерістерге ұшы­ра­ған ауыр жай-күйін сипаттай­тын бірнеше  құжаттарды ерек­шелеп айтуға болады:

1221 жыл - Шыңғысханның ирригациялық жүйені өзгертуі, Амударияны Каспийге бұруы;

1417 жыл - Аралдың жоға­луы (Хафизи-Абру);

1573 жыл - Амударияның Арал­­­­ға қайта бұрылуы (Әбіл-ғазы);

1627 жыл - Көк теңіз. "Үлкен сызба кітаптары".

Мәліметтер негізінен таны­мал тарихшы В.В.Бартольдтың құжаттарында жазылған. Арал­­дың ежелгі тарихы туралы алғашқы деректер 1908 жылы "Арал теңізі" деген Л.С.Бергтің кітабында жинақталған. Жүйе­лік геологиялық-геоморфоло­гиялық зерттеулер хорезмдік археологтардың экспедиция­сының жетекшісі, оқымысты С.П.Толстовтың кезінде 1937 жылдан Кеңес Үкіметінің құлдырауына дейін жүргізілген. Арал теңізін зерттеуге түрткі болған - оның құрғауы. Осыдан кейін теңізді орыстың, қазақ­тың, өзбектің геологтары зерт­тей бастаған. Алдымен Арал дағдарысы және халықаралық зерттеулер бірлестігі зерттеген.

Бірнеше жыл бұрын қазақ археологтары Арал теңізінің ма­ңынан тапқан Кердері 1 және Кердері 2 мазарлары мен обалардың үйіндісі жайлы тың мақалалар жазған-ды.

Аралдың құрғаған таба­нын­да адамдар тек жанында Сырдария өзенінің ағып, тір­шілік көзі бар болғандықтан ғана өмір сүре алды. Бұл бізге ASTER ғарыш түсірімдерінің сараптамасы нәтижесінде алын­ды. Сырдария өзені Арал­дың құрғаған табанын 100 км қашықтыққа ұзап, теңіздің Құланды жартыаралына тіре­ліп, дельта түзді. Дельта дең­гейінен Арал теңізі деңгейі Кердері кезеңіне сәйкес терең­дігі жағынан 29 метр деп жоба­ладық. Яғни, ондағы теңіздің қайтуы қазіргіден өте терең.

Дегенмен, бұл төмендеу қазіргі сияқты тек қана адам әрекетіне байланысты емес. Бір жағынан, кіші мұз дәуіріндегі мұздардан көшуі кезіндегі Сырдария мен Амудария өзен­дер­і ағынының тоқтауына сәйкес келеді. Ал, екіншіден, Шыңғысханның XIII ғасырда (1221 жылы) Үргеніштегі қор­шауды бұзып, Амударияны Аралға емес, Каспий теңізіне қарай бұруы жөніндегі тарихи деректерге сай келеді. Бірақ Сыр­дария Аралға қарай құйыла берді. Сондықтан Кердері рег­рессиясы тек антропогенді ғана емес, табиғи әсерге де байла­нысты. Сондай-ақ, біздің мәлі­меттерде көрсетілгендей, бұл кері кету Шыңғысхан дәуіріне дейін болған. Егер бұл мәлі­меттер дәл келсе, онда Арал ортағасырлардағы климаттық қолайлылыққа құлдырай бас­та­ған.

Бұл сұрақтар АҚШ-тағы Аризона университеті, Ресей ғылым академиясының Сібір бөлімінің геология және мине­рология институты, Қор­қыт ата атындағы Қызылорда мемлеке-ттік университеті ға­лым­дары-ның бірлескен ғы­лыми ізденіс-терінің нәтижесі болды. Зерт-теулердің негізгі мақсаты - соң-ғы мыңжылдық­тардағы Арал теңізі деңгейінің өзгеруінің се-бебін анықтау. Бізге дейін бұл деректер нақтылан­баған. Себебі радиокөміртектік уақытты анықтау әдісі (дати­рования) мә-ліметтері болма­ғандықтан. Бір-лескен жобада біз Арал теңі-зінің тартылуының себебін анықтап, тарихтың тереңіне көз жүгіртіп, жоғары және төмен деңгейінің хроно­логиялық көр-сеткішін алдық. Бұл зерттеу-лердің сәтті орын­далуына аме-рикандық әріптес­тердің қаты-суы көп пайдасын тигізді. Себе-бі американдықтар радио­көмір­текті датаны анықтайтын масс-спектрометрлік қондыр­ғылар қолданады. Қондыр­ғының өте кішкентай мөлшер­дегі молюска бақалшағын, кез келген органи-калық қалдықты немесе микро-организмдерді анықтауға мүм-кіндігі жеткілікті.

Алғашқы экспедиция 2008 жылдың күзінде жүргізілді. Біз Кердері ескерткіштері туралы археологтардың жинаған мәлі­мет­терін растадық. Сондай-ақ, теңіз табанында тереңдігі 11 метр алғашқы скважинаны бұр-ғыладық. Қазір радио­көміртекті датаның скважина бұрғылаған орта бөлігіндегі 20 мың жыл бұрынғы мәліметтеріміз бар.

Жобаның жетістігі - соңғы 2000 жылдықтағы Аралдың тарихын негіздедік. Дәлірек айтқанда, екі трансгрессия (жо-ғары деңгей: 1500 және 300 жыл бұрын) мен екі регрессия 600 жыл бұрын және қазіргі уақыттағы - антропогендік). Аралдың бұрынғы тарихының зерттелуі - болашақтағы жыл­дар­дың ісі. Аралдың құрғаған табанында адамның неліктен өмір сүріп жатқандығы көрсе­тілді: өйткені оның бойымен Сырдария өтетін. Бұл ғарыш түсірілімдерінен жақсы көрі­неді. Сырдарияның көлемі 150-км-ге дейін жетуде, ал оның дельта аймағы жарты арал Құлан­дыға - Аралдың батыс жағалауына тірелген. Осы мәліметтерге сүйене отырып, Кердері регрессиясының биіктігі жобаланған: теңіз деңгейінен 29 метр.

Арал теңізінің болашағын жоспарлай келе біз табиғи тренд және оның адамға әсерін ажырата білуіміз қажет. Өткен сабақтар қоғам­ның дамуында үлкен рөл атқарады. Өркениет-тің барлық мүмкіндіктерін мой-ындай отырып, адамзат Арал дағдарысына дайын бол­ма­ды. Тек еліміз тәуелсіздікке қол жет-кен тұста Мемлекет басшысы-ның қолдауымен өзекті пробле-малардың шешілуі арқасында Кіші Аралдың қайта қалпына келуіне, Арал айма­ғындағы экологиялық ахуал­дың түзелуі-не бетбұрыс жаса­лып, соны серпін әкелді. Адам­зат өз қолы-нан келетін оң өзге­рістерді жа-саумен бірге, таби­ғаттың да Арал теңізінің тағды­рында соң-ғы сөзін айтпа­ғанына сенім-діміз.

Р.ҚҰРМАНБАЕВ

 

 

Пікір қалдыру


Қорғаныс саны
Жаңарту

Іздеу

Сауалнама

Қазір қай бағыттағы кітаптар оқылады?

Бизнес туралы - 53.8%
Әдеби - 7.7%
Мотивациялық - 0%
Шытырман оқиғалы - 7.7%
Саяхат туралы - 30.8%

Дауыс саны: 13
The voting for this poll has ended on: 17 Мам 2018 - 00:00

Жоба туралы

Сыр өңірінің тумасы, қайсар қаламгер, ақын Зейнолла Шүкіровтің рухына арналған «Бір жұлдыз болып жанам мен» атты облыстық жас ақындар мүшәйрасы өтті.

 «Руханиятты жаңғырту» қоғамдық қоры мен республикалық әдеби-мәдени, тарихи-танымдық «Әлімсақ» журналы Зейнолла Шүкіровтің рухына арнап биыл төртінші рет дәстүрлі «Бір жұлдыз болып жанам мен» атты талантты жас ақындар мүшәйрасын ұйымдастырды. Биылғы жылдың жеңімпазы - М.Мәметова атындағы Қызылорда гуманитарлық колледжінің студенті Нәбира Ешниязова.

 

 

Редакцияға хат

Email:
Тақырып:
Текст:

Әлеуметтік желілер

Күнтізбе

<< < Тамыз 2018 > >>
Дс Сс Ср Бс Жм Сб Жс
    1 2 3 4 5
6 7 8 9 11 12
13 14 15 16 17 18 19
20 21 22 23 24 25 26
27 28 29 30 31    

As we continue our list of fantasy football”s top 101 PPR players of 2017 we have three players who have recently finished in the top-15 at their positions.

In fantasy football there will always be players who have an unexpected drop or rise from one year to the next. One player on today’s list was a top-six wide receiver in 2015. The next year,Vince Wilfork Jersey he wasn’t even a top-20 wide receiver.

The same can be said about a running back on today’s list who was a top-five running back in 2015. Last year, he wasn’t even a top-18 running back. Who are these players and what should we expect from them in 2017?

To be clear,J.J. Watt Jersey the top 101 PPR players are for re-draft leagues only. Here’s a look at players ranked No. 38-36:

Last season Patriots wide receiver Julian Edelman finished fourth in the NFL in receptions with 98. He also set a career-high in receiving yards with 1,106. In the end,Brian Cushing Jersey Edelman finished 2016 as the 15th PPR wide receiver. Unfortunately for Edelman, I see a regression coming his way in 2017.

The 2016 season was only the second time in Edelman’s eight-year career he played in all 16 games in a season. The other time came back in 2013. Going into 2017, the odds are against the 31-year old receiver to play in all 16 games in back-to-back years for the first time in his career. Even if he somehow manages to stay healthy for all 16 games, he’s sure to lose targets and receptions.

Last year Patriots star tight end Rob Gronkowski had a career-low 25 receptions. Gronk was never 100 percent during the 2016 season and only appeared in eight games. Going into 2017,DeAndre Hopkins Jersey he will be back to full strength. Also, the Patriots traded their 2017 first-round pick for Saints wide receiver Brandin Cooks. The former Oregon State Beaver will be the team’s new No.1 wide receiver.

Журнал туралы

«Әлімсақ» журналы – рухани серігіңіз

 Қазақтың ғасырлар қойнауынан тамыр тартқан, әлімсақтан келе жатқан хатқа түскен тарихының, ұлттық болмыс-бітіммен астасқан әдебиеті мен мәдениетінің, тілі мен дінінің, әдет-ғұрпы мен салт-дәстүрінің бірден-бір насихатшысы, Сыр бойының тарихында алғаш рет әдеби-мәдени, тарихи-танымдық бағытта жарық көрген «Әлімсақ» журналының оқырманына жол тартқанына алты жылға жуық уақыт болып қалды. 2009 жылдың сәуір айынан бастап алғашқы нөмірі жарыққа шыққалы бері қазақ әдебиеті мен тарихына қатысты мақалаларды ортаға салып, Сыр өңірінің мәдениеті мен өнерін насихаттап, облысымыздың бүгінгі мәдени, әлеуметтік дамуындағы өзгерістерді ақпараттандыруда журналдың қосып келе жатқан үлесі салмақты.