Бас редактор бағаны

"Әлімсақ" журналының бас редакторы, филология ғылымдарының кандидаты

Нұрлан Көбегенұлы Нұрмаханов

 Бас кеспек болса да...

Журналға тіркелу

Валют бағамы

Ежедневные курсы валют в Республике Казахстан

Серіктестер

Материалдар

«Соңғы рет қабылданған латын алфавитінде де қателіктер толып жатыр»

- Әріп таңдауда тарихта түрлі талас-тартыстар орын алған. Соның аражігін ажыратып айтып берсеңіз.

- Өткен ғасырға көз жүгіртіп, әріп тарихын зерде­­леген дұрыс. Қазақ халқын сауаттандыруды ең бірінші қолға алған Ыбырай Алтынсарин еді.

Ол Ильминскиймен бірігіп, кирилл алфавитін жаса­ған. Содан соң мектеп ашты. Бірақ, Ыбырай­дың ашқан мектептеріне қара қазақтың ұғым тү­сі­ніктері сай келмеді. "Орыстың алфавитімен оқы­­са шоқынып кетеміз" деп ойлаған қазақ елі Ыбырай ашқан мектептерге балаларын бер­ме­ген. Жалпы, Ыбырай ашқан мектептердің идея­сы дұрыс болғанмен, бүкіл қазақстандық си­пат ал­мады. Тек Торғай мен Қостанайдың төңі­ре­гінде екі жыл ғана жұмыс істеген. Екі жылдан соң оның бәрі орыс мектебіне айналып кеткен. Өйт­кені Ильминскийдің жоспары сондай бол­ған. Ол Қазақстанды отарлаудың алпыс жылдық жос­па­рын жасаған адам екен. Соның бір бағыты Ы.Ал­тынсарин секілді қазақ алыптарын жанына тар­тып алып, қазақты мәдени отарлауға күш салған.

 

Осы тарихты біле тұра сол заманда орыс, ла­тын және араб алфавитін ұсынушылар болған. Бі­рақ ол кезде араб графикасының сонау ерте­рек­те қолданылған нұсқасы ұсынылған. Ал, А.Байтұрсынов төте жазу нұсқасын ұсынды. Сон­да барлық адамдарды Байтұрсыновтың сөзі жең­ген. Өйткені оның дәлелдеулері мықты еді. Сол заманда латын әліпбиін ұсынса, халық тағы қа­ша­тын еді. Себебі «латынданып, еуропала­нып, шо­қы­нып кетеміз» деп ойлайтын қазақтар көп болатын. Сонда арабтың жазуы мұсылман­дыққа апаратын жол деп түсінеді. Сауатсыз қазақ бір жаңа сөз жазып, жерге тастай салса, көтеріп биік­ке қояды. Бұл құранның сөзі деп ойлаған­дықтан. Сонда ол қағазда не жазылғанын ұқпаса да, араб әрпі­нің суретін танып, оны құрметтейді. Араб гра­фикасына негізделген Ахмет Байтұрсы­новтың алфа­виті халықтық қолдау тапты. Себебі ел "балам әріп таныса, басыма құран оқиды" деп түсі­ніп, балаларын Ахметтің әрпімен жапа-тармағай оқытты. Ахметтің латын әрпін қолда­нуға қарсы шыққандағы басты себеп осы.

- Әріп алмастырудың саяси салмағы, себеп-салдары қандай?

- Араб алфавитімен оқу қазақ даласында қар­қын ала бастады. Кейін қазақ елі 1929 пен 1940 жыл­дар аралығында латын графикасына көшті. Сол кезеңде латынға қарсы болғандар жетіп ар­тыл­ды. Бірақ, Лениннің өзі: "Кеңес халқының бәрі латынға көшкені дұрыс" деп айтқан екен. Ла­тын графикасы - жазудың ең таза түрі. Ленин сол заманда тіл мамандарына тапсырма беріп, олар алфавит құрастырып, түрлі мақалалар жа­рия­лауға бел шеше кіріскен. Күн көсемінің сөзі жерде қалмас үшін де түрлі шаралар жасалынған. Оның ішінде тек түркі халықтарын латын алфа­витіне көшіру қарқын алған еді. Себебі бұл діни көзқарастан арылту, орыстандыру саясаты белең алған кез. Орыстардың Орта Азия халықтарын араб графикасынан арылту басты мақсаттары бол­ды. Сол кезеңдерде Қазақстан, Қырғызстан, Өзбекстан, Әзірбайжан, Түркіменстан елдерін ла­тын­ға көшірген. Қалған ұлттар өздерінің жазуында қалған. Мысалға: армяндар, грузиндер өздерінің жазуында қала берген. Тек түркі халықтары ғана тәжірибе алаңына айналды. Осы кезде Түркия да латын алфавитіне ауысып жат­қан еді.

1929 жылы жасалынған латын алфавиті өте мінсіз болғанына қуанам. Ол кезде ешқандай апостроф та, диаграф та жоқ. Қазіргі алфавиттегі қалам сілтеу жүйесіне келгенде қиындықтар туғы­зады. Бір ғана Ә әрпін жазу үшін үстіне тағы екі нүкте саласың. Ә, Ө, Қ сынды қазақы әріп­терді Байтұрсынов жасаған болу керек. Себебі бұ­рын бұндай әріптер болмаған. Бұл әріптер әлем­­­дік транскрипцияға кейіннен енген. Таң қа­лар­­лығы, олардың жазылуында ешқандай мін жоқ. Қалам сілтеу жүйесі де мінсіз.

- Қазіргі кезде ең көп дау туғызатын және ха­лық міндетті түрде біліп жүруге тиіс әріп төңірегіндегі кемшін тұстар қандай?

- Мен төл дыбыс төңірегінде айтқым келеді. Төл дыбыстарды атау барысында да шатаспа­уы­мыз керек. Қазақ тілінде 28 дыбыс бар. Бұ­ның бәрі дерлік төл дыбыстар. Бірақ қазіргі қо­ғам­да А де­ген орыстың дыбысы деп айтады. Ағыл­шын бол­сын, француз болсын бәрінде А деген дыбыс бар ғой. Біз бұны төл дыбысымызға қоспаймыз да, Қ, Ғ дыбыстарын қосамыз. А деген таңба ғана өзгенікі шығар, оның дыбысы - өзіміздікі. Осыны жақсы түсіне білуіміз керек. Сондықтан 28 ды­быс­тың барлығы қазақтың төл дыбысы деп атал­ғаны жөн. Ал, қазіргі төл дыбыстар деп жүр­геніміз - қазақтың қолдан жасап алған әріп­тері.

Оған қоса, осы уақытқа дейін қазақтың емле ережесі бұзылып, тілімізге жат дыбыстар кірді. Әлем елдері өзге тілден сөз алып отырады. Ол заң­дылық. Бірақ, бір тіл екіншісінен сөз алса да, дыбыс алмауы керек. Мысалға, орыстар біздің Қ деген дыбысты жазу үшін ол әріпті мүлдем ал­­ған емес. Ал, неге біз ол елдің циркуль деген сө­зін жазуымыз, не үшін олардың Ц әрпін алуы­мыз керек. Орыстандыру саясатынан осы ды­быс­тар біздің тілімізге еніп кеткен. Негізі бізде 28 дыбыс болатын болса, қазір 38 дыбыс, 42 әріп қол­данып жүрміз. Біз тілімізді жат дыбыстардан арыл­туымыз керек. Бұл біздегі үндестік заңын бұзып, әбден тұншықтырып келеді.

Екінші, жат дыбыстармен қоса жат ереже қол­да­нысқа енді. Бірі арнайы енді. Осы ережелерден құтылу керек. "Өзге тілден сөз алынса, оның түбір нұсқасы сақталынып алын­сын" деген ере­же кірген. Осыдан кейін орыстың сөзін еш бұз­бай айтамыз. Бұрын қазақтар самоварды самау­рын, ботинканы бәтеңке, ярмарканы жәрменке, мячті мәшік, ящикті жәшік деп айтып келген. Ал, мына ереже осы күнге дейін біздің тілімізді бұзып бітті. Өзге елдің тілін өз тілімізге икемдеп алып сөй­леген дұрыс. Өзге мемлекеттердің барлығы осы­лай жасайды.

- Әріп ауысқаннан кейін ереже мен тіл заңды­лықтары да өзгеретіні сөзсіз. Әріп алмастырудан кейінгі ереже қайшы­лық­тары туындамас үшін не істеу керек?

- Иә, ереженің дұрыс болғаны - басты мәселе. Ең бірінші латын алфавитіне кіргеннен соң біздің бас­ты ұстанатын қағидамыз айтылу бойынша жа­зы­луды орнықтыру. Себебі, сөзіміз қалай дыбысталса, қалай айтылса, солай жазылуы тиіс. Кейін графиканы осыған сәйкестендіру ке­рек. Қазіргі емле мүлде қайта жасақталып, тіл заң­дылығын ескеріп отырып жазылғаны ләзім. Әуе­лі ереже жасап алып, тілді оған бағындыру үл­кен қателік.

Аударма мәселесін де бір жолға қойған жөн. Цир­куль дегенді қазақ тіліне біреу шеңбер сыз­ғыш деп аударады. Ал, мен оны құптамаймын. Екін­ші біреу тағы бір нұсқа ұсынады. Астана қала­сынан бір хат келер болса, оны орыс тіліне қай­та аударып барып, әзер түсініп жатамыз. Бей-бере­кет аударылған терминдер, сөздер адам­дар­ды шатастырады.

Әлемнің үздік тілі саналатын ағылшын тілінің тоқ­сан пайызы кірме сөзден тұрады екен. Сол се­­кіл­ді біздің де әдебиет, мәдениет, білім, ғылымға бай­­ланысты сөздерді қарасаңыз, оның да тоқсан пайы­зы кірме сөздерден енген. Нақтысы, араб-парсы тіл­де­рінен алынған сөздер. Ол сөздердің бәрі бүгінде қазақтың сөзі болып кеткен. Кітап, мектеп, шәкірт де­ген сөздің бәрі өзге тілден енген. Біз бұл сөз­дер­ді араб дыбысымен айтпаймыз, өз дыбысы­мыз­бен айтамыз. Сол секілді қазір біз қолданып жүр­ген орыс сөздері де қазақтың сөзі болып кете­ді. Сондықтан оны өз дыбысымызбен айтқан жөн.

Біз латынға көшсек, өзге тілден сөз алу мүм­кін­дігіміз көбейеді. Аудармамен сөз алу ол - жа­сан­ды. Жүз сөз алып аударып қолдансаң, оның тек бесеуі ғана дұрыс болуы мүмкін. Мысалы, дү­ние­жүзі аэропорт деп атайды. Ал, неге қазақтар әуе­жай деп өзгертуі керек. Оны аударғаннан не өз­гер­ді? Терминмен қолданылатын сөзді мүлде ау­даруға болмайды. Президент Н.Назарбаев "тер­мин қалай енсе, солай аталу керек" деп еді, әнұран гимн­ге айналып, қаз-қалпына қайта келді. Прези­дент айтса ғана жасалынады. Ғалымдар талай рет дабыл қаққандай айтты. Ол орындалмады.

- Елбасы қол қойып қабылдаған соңғы қа­зақ тіліне негізделген латын алфавитін қол­дана беруге бола ма? Қазіргі ресми БАҚ-тың латын әрпін қолдануға көшкенін мақұл­дай­сыз ба?

- Жоқ, қолдануға болмайды. Оны басынан бас­­тап қайта құрастырып шығу керек. Соңғы рет қабыл­данған латын алфавитінде де қателіктер толып жатыр. Өзіңіз айтқандай, баспасөзде, теле­арналарда және оқу орындарында латынша жазу белең алды. Қазіргі әріппен әрең қатесіз жазып жүр­­генде толықтай қабылданбаған алфавитті қол­­данған дұрыс емес. Тіпті оның емле ережесі де жарияланған жоқ. Жазу заңдылық­тарында да ол­­қы­лықтар көп. Мысалға: И, Қ дыбыстарың таң­балары қайта жасалынуы керек. У, Ү, Ұ ды­быс­тарының да таңбалануында да жүйе жоқ. Ы мен І мүлде сәйкес емес. Жуан не жіңішке болып келе­тін дыбыстар бірдей болып келеді де, тек осы Ы бас­қа таңбамен белгіленеді. Соңғы альфавиттен С таңбасын мүлдем жолықтыра алмайсыз. Әлем ал­фа­витінде бар да, бізде неге жоқ?

Менің пікірімше, біздің алфавит 28 әріптен тұ­руы керек. Қалған керек таңбаларды қосым­ша­мен беру керек. Өзге артық таңбаларды негізгі ал­фа­­витке жолатпаған дұрыс. Бұл әлем тәжі­рибесінде бар дүние.

- Ашық әңгімеңізге рақмет!

Сұхбат құрған

Айдар САЙЛАУОВ

 

 

Пікір қалдыру


Қорғаныс саны
Жаңарту

Іздеу

Сауалнама

Қазір қай бағыттағы кітаптар оқылады?

Бизнес туралы - 53.8%
Әдеби - 7.7%
Мотивациялық - 0%
Шытырман оқиғалы - 7.7%
Саяхат туралы - 30.8%

Дауыс саны: 13
The voting for this poll has ended on: 17 Мам 2018 - 00:00

Жоба туралы

Сыр өңірінің тумасы, қайсар қаламгер, ақын Зейнолла Шүкіровтің рухына арналған «Бір жұлдыз болып жанам мен» атты облыстық жас ақындар мүшәйрасы өтті.

 «Руханиятты жаңғырту» қоғамдық қоры мен республикалық әдеби-мәдени, тарихи-танымдық «Әлімсақ» журналы Зейнолла Шүкіровтің рухына арнап биыл төртінші рет дәстүрлі «Бір жұлдыз болып жанам мен» атты талантты жас ақындар мүшәйрасын ұйымдастырды. Биылғы жылдың жеңімпазы - М.Мәметова атындағы Қызылорда гуманитарлық колледжінің студенті Нәбира Ешниязова.

 

 

Редакцияға хат

Email:
Тақырып:
Текст:

Әлеуметтік желілер

Күнтізбе

<< < Сәуір 2018 > >>
Дс Сс Ср Бс Жм Сб Жс
            1
2 3 4 5 6 7 8
9 10 11 12 13 14 15
16 17 18 19 20 21 22
23 24 25 26 27 29
30            

As we continue our list of fantasy football”s top 101 PPR players of 2017 we have three players who have recently finished in the top-15 at their positions.

In fantasy football there will always be players who have an unexpected drop or rise from one year to the next. One player on today’s list was a top-six wide receiver in 2015. The next year,Vince Wilfork Jersey he wasn’t even a top-20 wide receiver.

The same can be said about a running back on today’s list who was a top-five running back in 2015. Last year, he wasn’t even a top-18 running back. Who are these players and what should we expect from them in 2017?

To be clear,J.J. Watt Jersey the top 101 PPR players are for re-draft leagues only. Here’s a look at players ranked No. 38-36:

Last season Patriots wide receiver Julian Edelman finished fourth in the NFL in receptions with 98. He also set a career-high in receiving yards with 1,106. In the end,Brian Cushing Jersey Edelman finished 2016 as the 15th PPR wide receiver. Unfortunately for Edelman, I see a regression coming his way in 2017.

The 2016 season was only the second time in Edelman’s eight-year career he played in all 16 games in a season. The other time came back in 2013. Going into 2017, the odds are against the 31-year old receiver to play in all 16 games in back-to-back years for the first time in his career. Even if he somehow manages to stay healthy for all 16 games, he’s sure to lose targets and receptions.

Last year Patriots star tight end Rob Gronkowski had a career-low 25 receptions. Gronk was never 100 percent during the 2016 season and only appeared in eight games. Going into 2017,DeAndre Hopkins Jersey he will be back to full strength. Also, the Patriots traded their 2017 first-round pick for Saints wide receiver Brandin Cooks. The former Oregon State Beaver will be the team’s new No.1 wide receiver.

Журнал туралы

«Әлімсақ» журналы – рухани серігіңіз

 Қазақтың ғасырлар қойнауынан тамыр тартқан, әлімсақтан келе жатқан хатқа түскен тарихының, ұлттық болмыс-бітіммен астасқан әдебиеті мен мәдениетінің, тілі мен дінінің, әдет-ғұрпы мен салт-дәстүрінің бірден-бір насихатшысы, Сыр бойының тарихында алғаш рет әдеби-мәдени, тарихи-танымдық бағытта жарық көрген «Әлімсақ» журналының оқырманына жол тартқанына алты жылға жуық уақыт болып қалды. 2009 жылдың сәуір айынан бастап алғашқы нөмірі жарыққа шыққалы бері қазақ әдебиеті мен тарихына қатысты мақалаларды ортаға салып, Сыр өңірінің мәдениеті мен өнерін насихаттап, облысымыздың бүгінгі мәдени, әлеуметтік дамуындағы өзгерістерді ақпараттандыруда журналдың қосып келе жатқан үлесі салмақты.