Бас редактор бағаны

"Әлімсақ" журналының бас редакторы, филология ғылымдарының кандидаты

Нұрлан Көбегенұлы Нұрмаханов

 Бас кеспек болса да...

Журналға тіркелу

Валют бағамы

Ежедневные курсы валют в Республике Казахстан

Серіктестер

Құпиясын ішіне бүккен Сортөбе

Қойнауында талай тылсым тарихи құпия жат­­қан Тұран ойпаты таң қалды­р­уын доғарар емес. Тым тереңнен сыр шер­тетін Сыр өңірінің өткені бүгінгі буынға ауадай қажет. Тарихын та­­ны­маған ел мәң­гүрт екені рас. Қызылорда об­лысында ары­сы Арал, берісі Жаңақорған то­пырағынан небір тарихи жәдігерлер табылу­да. Соның бірі жақында ғана табылған  Қармақ­шы ауданындағы Сортөбе (Ордазы) қалашы­ғы. Қызылорда облыстық тарихи және мә­дени ескерткіштерді қорғау мекемесінің ди­ректоры Сапар Көзейбаевтың ұйым­дас­тыруымен архео­­логиялық зерттеу жұмысы жүріп жатқан жерді көзбен көріп, Сыр­дария жағалауын көбе­лей жүріп ашық ас­пан астындағы музейдің іші­не бүккен тыл­сымына тәнті болып қайттым.

Сортөбе. Сорлы төбе деген мағынаны мең­­зейтіндей. Жергілікті тұрғындардың айтуы бо­йынша мұнда келушілердің мүл­де жолы бол­май, соры қайнап жүреді екен. Көлігі бұзылып, көрігі қашып, абыржып тағысын тағы келеңсіз жағдайларға тап бола беретін көрінеді. Ол ол ма, мұнда зерт­­теу жүргізіп жатқан археологтар да жұ­мыс барысында бір өлімнен аман қалған. Қаланың қалың қабырғасы құлаған кезде тө­менгі жағын тазалап жатқан жұмысшы дер ке­зінде қашып құтылған. Жеңіл жа­ра­қаттар, еш­теңе етпейді деп отыр. Тек ес­керткіштің бұ­зыл­­ға­нына қапалы. Осындай құпия, әрі тылсым тарихтың бүге-шүгесіне дейін Қорқыт ата атындағы ҚМУ-дің "Архе­ологиялық және этно­­графия" ҒЗО жетекшісі Ә.Тәжекеев таныс­тырып берді.

Төрт қабырғасы төрткүл дүниенің төрт бұры­шына қаратылып салынған қала­шықтан төрт адамның мүрдесі табылған. Бірақ, олар бергі дәуірдің адамдары болған­дықтан, мәйіт­тер аруланып, ақ бозға ора­лып қайта жерленген көрінеді.

Ескерткішті лайсаң суы сылбырай аққан Сырдария өзені шайып кетуге шақ қалған. Қазірдің өзінде қаланың үштен бір бөлігі ғана дін аман. Өзгесі, өкінішке орай, су астында қи­рандыға айналған. Осы­лай­ша жойылу алдын­да тұрған ежелгі Сор­тө­бе қаласындағы құры­лыс­тарды сақтау, ашық аспан асты мұражайына ай­налдыру, оны туристік бағытқа енгізу жұ­мыс­тарын жүргізу бүгінгі күннің күн тәрті­бінде бірінші болып тұр. Маңызы терең, өске­лең ұр­пақ үшін ең қымбат қазыналарды сақ­­тап қалу жұ­мысы мұнда қарқынды жүргізілуде.

Исі қазақтың бұрынын бағамдайтын игі істің басы-қасында нағыз мамандар жүр. Атап ай­тар болсақ, Қорқыт ата атындағы Қызылорда мемлекеттің университетінің "Археология және этнография" ғылыми-зерттеу орталығы, Шы­ғыс музейі (Ресей), Измир университеті (Түр­кия), Кемерова университеті (Ресей), ҚР Ұлт­тық музейі (Астана), Ә.Х.Марғұлан атын­дағы Архео­логия институты, Қармақшы аудан­дық та­ри­хи-өлкетану музейі және Қызылорда об­лы­сының тарихи және мәдени ескерткіш­терді қорғау мекемесінің мамандары арнайы жа­сақталған құраммен тарих құндылығын ашуда өз іздерін салмақ.

Тарихшылардың айтуына қарағанда, б.з VII ғасырда Арал маңы археологиялық кешені тұр­­ғысы­нан қарағанда Сыр өңіріндегі бай­ланыстар төмендегідей аймақтарға бөлінеді: Оңтүстік Хорезм (солтүстік-шығысындағы мал шаруа­шы­лы­ғымен айналысатын өңірмен тығыз бай­ла­ныста болған афригид мәдениеті), Әму­да­­рияның оң жағалауындағы солтүстік Хорезм - Кердер аймағы (кердері мәде­ниеті), екі ауданға бөлінетін Шығыс Арал маңы: ежел­гі Қуаң­да­рия мен Ескідариялық арналардағы Жетіасар кешені және қазіргі арнаға жақын, Сыр­дария­ның сол жағала­уындағы "батпақтағы қалалар" ау­даны. Бұл аймақтар мен аудандардың бар­­лығы тығыз мәдени және этникалық байла­ныс­та бол­ған. Сортөбе солардың қатарын то­лық­тырмақ.

Осы тұста Сортөбе қаласының өзге өңір­­лер­мен байланысын және пайда болуын нақты­лау үшін тарихқа шолу жасалық. Әуелі Сырда­рияның төменгі ағы­сында б.д І мыңжыл­ды­ғын­да тұрақты, өзін­дік ерекшелігі бар мәдениет өр­кендеген. Жетіасар І және ІІ кезеңдерінде (б.д. І мыңжылдықтың жартысы) ортаңғы Сыр­­­дария аудандарындағы мәдениет­терден (Отырар-Қаратау, Қауыншы) басқа көршілес аймақтармен тығыз байланысты болғандығын көреміз. Халық санының көп болуына, өмір сүру­­ге ыңғайлы фактор­ларға байланысты, сол уақытта жергілікті жерді, яғни Сырдарияның төменгі алқабын мекен етіп қалуы мүмкін. Сол уақытта Жеті­асар мәдениетінің территориясы ба­рынша ұлғайып, Әмударияның оң жаға­лауы мен Сырдария өзені арасындағы ау­дан­дарды қамтып, Жетіасарлық халықтың үлкен бөлігі осы аймақтарға көшкен екен. Ғалымдардың пікірінше, Жетіасар ІІІ ке­зеңінде (VI-VII ғғ.) Жетіасар шатқалын­дағы ескерткіштердің ба­сым көпшілігі өмір сүруін тоқтатады.

Сонымен үшінші кезеңнің аяғында Жеті­асар шатқалы шөлге айналып, Жетіа­сар мәде­ниеті Сырдарияның төменгі ағы­сында жоғала бастайды. Алайда, Шығыс Жетіасар қалалары­ның тобы (қазіргі Жала­ғаш, Сырдария аудан­дары аумағы) және Же­тіасар шатқалының сол­түс­тігінде, қазір­гі Сырдарияның сол жағала­уын­­дағы Сортөбе І, Сортөбе ІІ сияқты қалалар өмір сүруін жалғастырып, Арал теңізінің шы­ғыс маңында Кескен-күйік қала, Күйік қала, Жан­кент сияқты Оғыз қалалары қалып­таса бастаған болатын.

Осы тізбекті жалғастырып, Сортөбе қала­шығы да зерттеле бастады. Сортөбе І ескерт­кі­шіне 2007 жылы Ж.Құрман­құловтың бас­шы­лығымен Шірікрабат археологиялық экспедициясының архео­ло­гиялық барлау отря­ды (отряд жетекшісі Ә.Тәжекеев) және "Археолог" халықара­лық ғылыми-зерттеу орта­­лығы" (дирек­торы М.Елеуов) жауапкер­шілігі шектеулі серіктестігінің археологиялық тобы Сор­төбеде болып, оның жобасын сызып, су­рет­ке түсіріп, су жайып жатқан құлама жар­қабағында тазарту жұмыстарын жүр­гізіп, судың жағасында, суда жатқан зат­тарды жинап, олардың суретін салған. Алғашқы жұмыстар легі осылай басталып, қазіргі таңда тың ақпа­раттар табылуда.

Жаңадан табылған қалашықтың батыс қабырғасы 80 м, оңтүстік қабырғасы 70 м ұзындықта сақталған. Биіктігі 3,5-4 м ша­ма­­сында. Сортөбенің солтүстік және шы­ғыс қабыр­ғаларын Сырдария өзені толық шайып кеткен. Оның өзен шайып кеткен солтүстік-шығыс бөлігінің оңтүстік-шы­ғыстан солтүс­тік-батысқа қарай ұзын­дығы 120 м, осы бө­лігіндегі мәдени қаба­тының қалыңдығы 3,5-4 метрге дейін жеткен.

Зерттеушілердің бағына қарай қала­шықтың керамикалық кешені өте бай, онда VII-VIII ғғ. мерзімделетін бүйірі иінді, қабырғасы бүйірі­нен ернеуіне сыртқа қа­рай иілген тостағандар (қызыл ангоб) Жетіасар ІІІ кезеңімен мерзім­делетін жәдігерлер арасынан және Отырар қаласынан табылған заттарда осында ке­зіккен. Со­нымен қатар, Жанкент қазбала­ры­нан табы­лып жүрген ІХ-Х ғғ. мер­зім­де­летін үстінде ойып салынған сызықты өр­нектері бар қақ­патар, ернеудің сыр­тындағы жапсармаға қат­ты затпен ба­тырып салынған өрнегі бар ыдыс­тар және әртүрлі мақсатта пайдаланылған "қошқар" бейнесіндегі культтік бұйымдар молы­нан табылған. Қошқар бейнесіндегі ошақ бұл дәуірдегі адамдардың мұсылман болма­ғандығын, отқа табыну рәсімі жүргенін дәлел­дейді дейді мамандар.

Ескерткіштің құрылымын, қызметін және материалдық кешеннің жан-жақты зерттеу ша­ралары тыңғылықты ұйымдас­ты­рылуда. Бү­гін­де екі жерге қазба салын­ған. Қызылорда об­лы­сы әкімдігінің қол­дауымен жүргізіліп жат­қан археологиялық зерттеу нысаны әлі та­лай жаңалықтарды жария етеміз дейді.

Сырдария өзені шайып, бұзылып жат­қан тік құлама жарқабағында және ескерт­кіштің жалғыз бұзылмаған бөлігіндегі қысқа мерзім­де жүргізілген жұмыстар ба­ры­сында қол жет­кен заттай деректер бо­йынша қалашықтың жо­ғар­ғы мәдени қа­баттары VIII-IX ғғ.мерзім­де­леді екен. Ша­масы, қаладағы тіршілік Сыр­дария өзені арнасының ауысуына байла­нысты тоқтап, осындағы халық Жанкент бағы­тында ығы­с­уы мүмкін деген болжам айты­луда. Сор­тө­бенің пайда болған уақыты, өмір сүрген ке­зең­дері және ондағы тіршіліктің тоқ­тауына се­беп болған жағдайлар осы ес­керткіштің ке­лешекте жүргізілетін архео­ло­гиялық зерттеу­лердің нәтижесінде анық­талады.

Тағы бір таңқаларлық дерек, Қуаң­да­рия, Ескі­дария және Сырдария өзендерінің Арал теңізіне құяр маңы, яғни Жанкент қала-жұрты оазисі көне заманнан тұрақты сауда, евразия аудандары көшпенділерінің мәдени және этни­калық қарым-қатынас, сонымен қатар, көш­пен­ділер өркениеті мен Орта Азиялық оты­рық­шы оазистерін бай­ланыстырған аймағы бол­ған. Осы жер­де атақты сауда жолдары мен (әсі­ресе Ұлы Жібек жолы) бірге, тарихи миг­рация жол­дары және олардың өзіндік тоғы­су­лары осы Сортөбеден бой көрсеткен.

Сортөбеде жүргізілетін ғылыми-зерттеу жұ­мыстарының ерекшелігі сонда, оны зерт­теудің нәтижесінде қазақстандық ортаға­сыр­лық археологиясымен осы күнге дейін ше­шімін таппай отырған ақтаңдақтарының бірі-Оғыз кезеңінің археологиялық мәде­ниеті тура­лы жан-жақты, кешенді деректер алуға болады. Сортөбеде келешекте орта­ға­сырлық Қазақс­тан археологиясының Оғыз кезеңіне қа­тысты үл­гілі (эталонды) ескерткіштердің бірі болып қалуы ғажап емес.

Сортөбе (Ордазы) Қорқыт ата қоры­мына ең жа­қын Оғыз қалашығы болып та­былады. Сол се­бепті Қорқыт ата кешені - Жосалы - Сор­төбе ба­ғыттары бойынша турис­тік мар­ш­рут енгізу керек. Қалашық­тың жоғарғы қабаты IX ғ. мер­зімдері Қор­қыт атаның өмір сүрген кезеңіне сәйкес келеді. Сортөбе қалашығын­дағы ар­хео­ло­гиялық қазба жұмыстарының арқасында Қорқыт баба заманындағы халықтың немесе өзі тұрған тұрғын үйлердің қандай болған­ды­ғын білуге мүмкіндік туған. Қорқыт ата қоры­мы мен Сортөбе қалашы­ғы бір кезеңмен мер­зім­деледі. Оның үстіне бұған дейін ешбір жер­ден табылмаған қо­бызға ұқсас тас осы Сор­тө­бе­ден табылған. Тас қобызға қарап және Қорқыт ата қо­ры­мының тым жақын болуына бай­­ланысты бұл қалашыққа Қорқыт ата келді деп па­йымдауға болады. Мамандардың топ­шы­лауы солай. Ал, Сортөбе ескерткіші этног­ра­фиялық деректерде кездесетін "Ордазы" қалашығы болып қалуы нақ мүмкін.

Сырдарияның сол жағасына б.з. VII-VIII ғғ. бекіністі қоныстың салынуы Сыр өңірі тарихы те­реңде жатқанын дәлелдеп бергендей. Сор­төбе әлі зерттелу үстінде. Мұнда айтылған де­рек­терден бөлек тағы да тереңнен тамыр тар­татын, қарға тамыр­лы қазақтың тарихын ай­шық­тайтын жәді­герлер табылып қалуы мүмкін. Тірнектеп, тынбай, түрлі тарихи жәді­гер­лерді жиып жүрген археологтар үкіметтен қолдау бол­са, бұдан да зор жетістікке жетеміз дейді. Жұ­­мыс алға жүруі үшін сәл көмек болса тарих ғалымдары тарих көкжиегін кеңейте бермек. Сонда ғана Сортөбе тарихи құндылық дең­гейіне дейін құлаш ұрады.

Айдар САЙЛАУОВ,

Қармақшы ауданы

 

 

Пікір қалдыру


Қорғаныс саны
Жаңарту

Іздеу

Сауалнама

Бүгінде журналистерге қай сала мамандарынан ақпарат алу қиын?

Медицина - 57.1%
Прокуратура - 0%
Сот - 0%
Департаменттер - 14.3%
Облыстық басқармалар - 28.6%

Дауыс саны: 7
The voting for this poll has ended on: 29 Шіл 2017 - 00:00

Жоба туралы

Сыр өңірінің тумасы, қайсар қаламгер, ақын Зейнолла Шүкіровтің рухына арналған «Бір жұлдыз болып жанам мен» атты облыстық жас ақындар мүшәйрасы өтті.

 «Руханиятты жаңғырту» қоғамдық қоры мен республикалық әдеби-мәдени, тарихи-танымдық «Әлімсақ» журналы Зейнолла Шүкіровтің рухына арнап биыл төртінші рет дәстүрлі «Бір жұлдыз болып жанам мен» атты талантты жас ақындар мүшәйрасын ұйымдастырды. Биылғы жылдың жеңімпазы - М.Мәметова атындағы Қызылорда гуманитарлық колледжінің студенті Нәбира Ешниязова.

 

 

Редакцияға хат

Email:
Тақырып:
Текст:

Әлеуметтік желілер

Күнтізбе

<< < Қазан 2017 > >>
Дс Сс Ср Бс Жм Сб Жс
            1
2 3 4 5 7 8
9 10 11 12 13 14 15
16 17 18 19 20 21 22
23 24 25 26 27 28 29
30 31          

As we continue our list of fantasy football”s top 101 PPR players of 2017 we have three players who have recently finished in the top-15 at their positions.

In fantasy football there will always be players who have an unexpected drop or rise from one year to the next. One player on today’s list was a top-six wide receiver in 2015. The next year,Vince Wilfork Jersey he wasn’t even a top-20 wide receiver.

The same can be said about a running back on today’s list who was a top-five running back in 2015. Last year, he wasn’t even a top-18 running back. Who are these players and what should we expect from them in 2017?

To be clear,J.J. Watt Jersey the top 101 PPR players are for re-draft leagues only. Here’s a look at players ranked No. 38-36:

Last season Patriots wide receiver Julian Edelman finished fourth in the NFL in receptions with 98. He also set a career-high in receiving yards with 1,106. In the end,Brian Cushing Jersey Edelman finished 2016 as the 15th PPR wide receiver. Unfortunately for Edelman, I see a regression coming his way in 2017.

The 2016 season was only the second time in Edelman’s eight-year career he played in all 16 games in a season. The other time came back in 2013. Going into 2017, the odds are against the 31-year old receiver to play in all 16 games in back-to-back years for the first time in his career. Even if he somehow manages to stay healthy for all 16 games, he’s sure to lose targets and receptions.

Last year Patriots star tight end Rob Gronkowski had a career-low 25 receptions. Gronk was never 100 percent during the 2016 season and only appeared in eight games. Going into 2017,DeAndre Hopkins Jersey he will be back to full strength. Also, the Patriots traded their 2017 first-round pick for Saints wide receiver Brandin Cooks. The former Oregon State Beaver will be the team’s new No.1 wide receiver.

Журнал туралы

«Әлімсақ» журналы – рухани серігіңіз

 Қазақтың ғасырлар қойнауынан тамыр тартқан, әлімсақтан келе жатқан хатқа түскен тарихының, ұлттық болмыс-бітіммен астасқан әдебиеті мен мәдениетінің, тілі мен дінінің, әдет-ғұрпы мен салт-дәстүрінің бірден-бір насихатшысы, Сыр бойының тарихында алғаш рет әдеби-мәдени, тарихи-танымдық бағытта жарық көрген «Әлімсақ» журналының оқырманына жол тартқанына алты жылға жуық уақыт болып қалды. 2009 жылдың сәуір айынан бастап алғашқы нөмірі жарыққа шыққалы бері қазақ әдебиеті мен тарихына қатысты мақалаларды ортаға салып, Сыр өңірінің мәдениеті мен өнерін насихаттап, облысымыздың бүгінгі мәдени, әлеуметтік дамуындағы өзгерістерді ақпараттандыруда журналдың қосып келе жатқан үлесі салмақты.