Бас редактор бағаны

"Әлімсақ" журналының бас редакторы, филология ғылымдарының кандидаты

Нұрлан Көбегенұлы Нұрмаханов

 Бас кеспек болса да...

Журналға тіркелу

Валют бағамы

Ежедневные курсы валют в Республике Казахстан

Серіктестер

ТАРИХИ ЖЫРЛАРДАҒЫ ЖАНҚОЖА мен АҚТАН - ХАЛЫҚ ЖҮРЕГІНДЕ МӘҢГІЛІК ЖЫРЛАНАТЫН ТҰЛҒАЛАР

 

Әр кезеңнің тарихи оқиғаларының сол дәуір әдебиетімен де астасып жататыны заңдылық. Ел басына түскен ауыртпалықтарды өлеңмен өрнектеп, халық қайғысына үн қосқан ақындар батырлық эпостар мен ерлікті насихаттайтын тарихи жырларды дүниеге әкелді. Осылайша күресшіл, халықшыл поэзияның туын тікті. Ел еңсесін көтеруге ұмтылып, жалынды жырлармен рухтандырды. Халықтың бақыты үшін күрескен батырларды жырға қосқан ақындардың тарихи жырларынан сол батырлардың бейнесімен қатар қоғамның шынайы көрінісі, елдің саяси-әлеуметтік жағдайы, тіпті автордың өзіндік ой пікірі де ашып айтылды.

Қазақ тарихында ел тәуелсіздігі жолында бірге атқа қонған қаһармандар, үзеңгілес батырлар Жанқожа Нұрмұхаммедұлы мен Ақтан Ақайұлының ерлік жолдары тарих беттерінде өшпестей жазылса, халық ақындары жырлаған дастандарда, тарихи өлең-жырларда олардың кесек тұлғалары өлең өрнегімен өрнектелді.

Қазірде Ақтан батыр туралы бірнеше өлең-жырлар мен толғаулар, дастандар бар. Солардың ішінде Файзолла Омаровтың толғауында қос батырдың ерлігі, достығы жырланады.

"Елің үшін еңіредің, күйіндің,

Дұшпаныңа тас түйін боп түйілдің.

Көп жорықта Жанқожаға серік боп,

Жақау бабам әруағына сиындың.

Жау көрінсе назбедеуді ойнаттың,

Түріне ендің арыстандай айбаттың.

Алып ұрар алысқанды табанда,

Егесісің жолбарыстай қайраттың.

 

"Қай күн келсе Ақтан менің қасыма,

Нақ сол күні ақ күн туар басыма" -

Деген батыр Жанқожадай асылға,

Қай жерден де жеттің серік, досыңа", - деп толғайды Файзолла ақын.

Ал, Басықара Алпамысовтың батыр бабасының ерлігін тебірене жырға қосқан толғауы кейінгі ұрпаққа үлгі-насихат:

Қайтардыңдар еліңнің намыс-өшін,

Қираттыңдар ақ әскер шабыс көшін.

Жанқожа бас болғанда, Ақтан - мойын,

Болса да аңыз ақиқат біздер үшін.

Қазақ тарихи жырларының ішінде халықтың шынайы ықыласына бөленіп, жырға көп қосылған, Абылай ханнан кейін орын алатын Жанқожа батыр туралы жыр-дастандарда бұлты бар батыр атанған Ақтан батырдың да көркем бейнесіне ерекше мән берілген. Солардың кейбіріне тоқталып өтелік.

Тарихта Сыр елінің халқына Бабажанның зорлық көрсеткені туралы анық жазылған. ХІХ ғасырдың орта тұсына таман хиуалықтар өз үстемдігін Сыр бойына берік орнату ниетімен, 1839 жылы Сырдың сол жағасынан 14 шақырым, ортағасырлық Жанкент қаласының орнынан оңтүстік-батысқа қарай 9 шақырым жерден бекініс салады. "Бесқала" немесе Бабажанның атымен аталған бұл бекіністің салыну мақсаты - Сырдың екі жағында көшіп жүрген Хиуа хандығына зекет төлеуден бас тартқан Кішкене-Шектілерді әскер күшімен бағындыру еді. Бірақ бұған Жанқожа батыр шыдап отыра алмаған. Бұдан артық төзудің мүмкін еместігін біліп, батыр Бабажанның бекінісі Бесқаланы қоршап жатқан 2000-нан астам қазақтарға 1842 жылдың күзінде Қаракесек руының қолбасшысы Ақтан батыр 500 сарбазымен келіп, көтерілісшілермен бірге бекініске шабуыл жасаған. Көтерілісшілер Хиуа бекінісінің күл-талқанын шығарады.

Бабажанның бекінісін алып, Сыр халқына бостандық сыйлаған Жанқожа, Ақтан, Дабыл батырлардың ерлік істері Лұқпан Кенжеевтің "Жанқожа батыр" дастанында көркемдікпен, бейнелі түрде жеткізілген. Ақтан батырдың бекіністі алған тұсын Л.Кенжеев:

"Бос тайлақ атын ойнатып,

Күреуке сауыт жайнатып,

Қаһарланып ер Ақтан:

"Бабажан, шық!" деп ақырды.

Қара әруағы Ақтанның,

Қара түнек бұлт болып,

Қара боран дауыл боп"

Айқай сүрен салыпты", - деп, Жанқожаға серік Ақтанның ер жүректілігін, батырлық қасиетін көркемдік бояумен береді. Оның қаһарын "қара түнек бұлтпен", "қара боран дауылмен" салыстырып берген. Ал, қазаққа зәбір көрсеткен Бабажанның өлімін сипаттауы да әсерлі шыққан:

"Сол арада бір тентек,

Жидеден алды қазықты.

Құлаш жарым қу жи

Табан тіреп тепкенде

Тар алқымға жеткенде,

"Қизың, қизың...,"- деп жатып,

Өзі-ақ өліп қалыпты".

Бабажанға қатысты оқиғаны Ф.Омаров өзінше толғайды:

"Әруағың досқа сәуле түсірді,

Бұлтың ойнап жауға салды кесірді.

Отырғыздың Бабажанды қазыққа,

Қамал бұзып, болдырмай-ақ бесінді.

Жасамадың үстірт дара шешімді,

Тұтқындардан ала салмай өшіңді.

Сабыр сақтап ертеңгіге қараттың,

"Жанқожа айтсын оларға деп кесімді".

Бабажанмен соғысты Жанқожа батыр туралы жырлардың ішінде тек Л.Кенжеев ғана емес, Ж.Шаңғытбаев, Қ.Сұлтанұлы, Ы.Тілеуұлы, О.Сұлтанов та жырлаған. Ә.Нарымбетов жинаған авторы белгісіз дастанда да бұл оқиға назардан тыс қалмаған. Әрбір ақын өзінше толғап, өзіндік өлең өрнегін өрген. Ал, Ақтан батырдың ерлігі туралы Құрманәлі жырау, ақын Байназар Өтепов, кейінгі жылдары, атап өткендей, Файзулла Омаров, Басықара Алпамысов және Құдайберген Смағұловтар дастан-толғауларын арнаған.

Бабажанның Сыр еліне салған лаңы, жергі-лікті халыққа көрсеткен зәбірі, одан қалды оның өлімі туралы егжей-тегжейлі баяндаған бірден-бір тарихи шығарма - Жөкей Шаңғытбаевтың "Жанқожа батыр мен Бабажан сарт" поэмасы. Автор Бабажан сарттың Сыр еліне келуін, қазақтардың халін, шектен тыс алым-салық салумен қоймай, қыздардың арын аяққа таптап әбден басынған Хиуа бектерінің зорлығына шыдамаған жергілікті халықтың сол хандық өкілдеріне қарсы Жанқожа мен Ақтан батыр бастаған соғысын, олардың жеңісі жырланады.

Ж.Шаңғытбаев өз шығармасында қазақ батыры Жанқожа мен Хиуа бегі Бабажанды қарама-қарсы кейіпкер ретінде алып, екеуінің де халық алдындағы іс-әрекетін оқырман алдына жайып салады. Жанқожаны елін қорғаған ер, ұлтының алдындағы мақтан тұтар батыр, ал Бабажанды елге тізесін батырып зорлық көрсеткен зорлықшыл адам етіп көрсетеді.

Бабажан бейнесін ашуда Жанқожа батырмен қатар Ақтан батыр есімі айрықша аталады.

"Қадірлісі бастасы -

Қаракесек Ақтан-ды

Белгілі ердің бірі еді.

Атағы мыңнан мақтаулы.

Қайратпенен әр жерде

Халықтың туын ақтаулы", - деп беріледі батыр туралы. Бабажан болса, төбесінде бұлты бар Ақтаннан қорыққаннан қашуға бел байлайды. Суық хабарды естіп, алақтаған Хиуа бегінің әрекеті жырда былайша берілген:

"Бізді алатын дұшпанның

Бұлты шығып келеді.

Ол келсе ортаң ойран боп,

Елі-жұртың өледі.

Астындағы алтын тақ

Тартып алып мінеді.

Қойнындағы қатынын,

Суырып алып сүйеді.

 

Бабажан батыр мұны естіп,

Қорқыныш кірді қойнына

Салбырап кетті иығы

Су кеткендей мойнына.

Көзі тосып сыртынан,

Қазақтың қалың қолына.

Қауіп етіп батыр қалайда,

Қашқысы келді қамалдан".

Бабажанға берілген өлім үкімі арқылы тарихи жырлар бір қорытындыға келеді. Ол түйін - жауыздықтың тамырына балта шабу, қазақ жеріндегі зорлық-зомбылықтың атын өшіру, осы арқылы елге қалқан, жерге қамқор бола алатын батырларды дәріптеу. Тақырыбы мен идеясы қабысқан жырларда ер айбыны болған батырлар қолымен жасалған әрбір іс-әрекет елеусіз қал-майды. Ел мен жерді қорғаудағы батырлардың тұлғасын сомдау әр жырда өзінше жырланады. Солардың ішінде Жанқожа мен Ақтан батыр-лардың бейнелері - халық жадында мәңгілік сақ-талатын, халық жүрегінде мәңгілік жырланатын тұлғалар.

Нұрлан НҰРМАХАНОВ,

филология ғылымдарының кандидаты

Пікір қалдыру


Қорғаныс саны
Жаңарту

Іздеу

Сауалнама

Бүгінде журналистерге қай сала мамандарынан ақпарат алу қиын?

Медицина - 57.1%
Прокуратура - 0%
Сот - 0%
Департаменттер - 14.3%
Облыстық басқармалар - 28.6%

Дауыс саны: 7
The voting for this poll has ended on: 29 Шіл 2017 - 00:00

Жоба туралы

Сыр өңірінің тумасы, қайсар қаламгер, ақын Зейнолла Шүкіровтің рухына арналған «Бір жұлдыз болып жанам мен» атты облыстық жас ақындар мүшәйрасы өтті.

 «Руханиятты жаңғырту» қоғамдық қоры мен республикалық әдеби-мәдени, тарихи-танымдық «Әлімсақ» журналы Зейнолла Шүкіровтің рухына арнап биыл төртінші рет дәстүрлі «Бір жұлдыз болып жанам мен» атты талантты жас ақындар мүшәйрасын ұйымдастырды. Биылғы жылдың жеңімпазы - М.Мәметова атындағы Қызылорда гуманитарлық колледжінің студенті Нәбира Ешниязова.

 

 

Редакцияға хат

Email:
Тақырып:
Текст:

Әлеуметтік желілер

Күнтізбе

<< < Желтоқсан 2015 > >>
Дс Сс Ср Бс Жм Сб Жс
  1 2 3 4 5 6
7 8 9 10 11 12 13
14 15 16 17 18 19 20
21 22 23 24 25 26 27
28 30 31      

As we continue our list of fantasy football”s top 101 PPR players of 2017 we have three players who have recently finished in the top-15 at their positions.

In fantasy football there will always be players who have an unexpected drop or rise from one year to the next. One player on today’s list was a top-six wide receiver in 2015. The next year,Vince Wilfork Jersey he wasn’t even a top-20 wide receiver.

The same can be said about a running back on today’s list who was a top-five running back in 2015. Last year, he wasn’t even a top-18 running back. Who are these players and what should we expect from them in 2017?

To be clear,J.J. Watt Jersey the top 101 PPR players are for re-draft leagues only. Here’s a look at players ranked No. 38-36:

Last season Patriots wide receiver Julian Edelman finished fourth in the NFL in receptions with 98. He also set a career-high in receiving yards with 1,106. In the end,Brian Cushing Jersey Edelman finished 2016 as the 15th PPR wide receiver. Unfortunately for Edelman, I see a regression coming his way in 2017.

The 2016 season was only the second time in Edelman’s eight-year career he played in all 16 games in a season. The other time came back in 2013. Going into 2017, the odds are against the 31-year old receiver to play in all 16 games in back-to-back years for the first time in his career. Even if he somehow manages to stay healthy for all 16 games, he’s sure to lose targets and receptions.

Last year Patriots star tight end Rob Gronkowski had a career-low 25 receptions. Gronk was never 100 percent during the 2016 season and only appeared in eight games. Going into 2017,DeAndre Hopkins Jersey he will be back to full strength. Also, the Patriots traded their 2017 first-round pick for Saints wide receiver Brandin Cooks. The former Oregon State Beaver will be the team’s new No.1 wide receiver.

Журнал туралы

«Әлімсақ» журналы – рухани серігіңіз

 Қазақтың ғасырлар қойнауынан тамыр тартқан, әлімсақтан келе жатқан хатқа түскен тарихының, ұлттық болмыс-бітіммен астасқан әдебиеті мен мәдениетінің, тілі мен дінінің, әдет-ғұрпы мен салт-дәстүрінің бірден-бір насихатшысы, Сыр бойының тарихында алғаш рет әдеби-мәдени, тарихи-танымдық бағытта жарық көрген «Әлімсақ» журналының оқырманына жол тартқанына алты жылға жуық уақыт болып қалды. 2009 жылдың сәуір айынан бастап алғашқы нөмірі жарыққа шыққалы бері қазақ әдебиеті мен тарихына қатысты мақалаларды ортаға салып, Сыр өңірінің мәдениеті мен өнерін насихаттап, облысымыздың бүгінгі мәдени, әлеуметтік дамуындағы өзгерістерді ақпараттандыруда журналдың қосып келе жатқан үлесі салмақты.