Бас редактор бағаны

"Әлімсақ" журналының бас редакторы, филология ғылымдарының кандидаты

Нұрлан Көбегенұлы Нұрмаханов

 Бас кеспек болса да...

Журналға тіркелу

Валют бағамы

Ежедневные курсы валют в Республике Казахстан

Серіктестер

Сарайшықта жерленген қай Жәнібек?

 Бұл сауалдың жауабын, Әбілғазының "Түрік шежіресіне" иек артып, Сарайшықта жерленген Алтын Орда ханы Өзбекұлы Жәнібек деп қысқа қайыруға болар еді (Әбілғазы. Түрік шежіресі.А., 2006.114-115-бб.). Бірақ, тарихи әдебиетте орнықты түрде қалып-тасқан қазақ ханы Жәнібек Барақұлы Сарайшықта жерленді деген пікір зерттеушілерді, ғылыми-көпшілікті, оқырманды әлі күнге екіұдай күйде қалдырып отыр. Қолда бар ортағасырлық дерек-темелерде Қазақ хандығының негізін салған Керей мен Жәнібек хандардың қай жерде жерленгендігі туралы еш мәлімет жоқ.

 

Сонымен қазақ ханы Жәнібек қайда жерленген? Қандай дерекке сүйенгендігі белгісіз, 1957 жылы жарық көрген бес томдық "Қазақ ССР-нің көне заманнан бүгінге дейін тарихына: "Жазбаша деректер айқындайтындай ХV (ХІV ғ. емес - Ж.Ж.) - ХVІ ғғ. ең үздік архитектуралық туындылар деп Сарайшықтағы Жәнібек пен Қасым хан мавзолей-лерін атауға болады" деген жолдар енгізілсе, аталған іргелі еңбектің 1979,1983 жылғы басылымдарында еш өзгеріссіз "жазбаша деректемелердің айғақ-тауына қарағанда, Сарайшықтағы ежелгі некропольдегі қазақ хандары Жәнібек пен Қасымның мавзо-лейлері… архитектуралық көріктілігімен ерекше болған" ("Истории Казахской ССР", 1979, т.2, с. 319; "Қазақ ССР тарихы", 1983, 2т. 333-б.), - деп жалғас-ты. Кеңестік тарихнамада К.А.Пищулина "сәулет өнерінің мәнері жөнінен Сарайшықтағы ежелгі зиратта жатқан қазақ хандары Жәнібек пен Қасым-ның … кесенелері ерекше көзге түсетін еді (Пищули-на К.А.Орта ғасырлардағы Қазақстан тарихы.А., 1995,148-б.), - деп жазса, зерттеуші В.В.Трепавлов-тың: "ХVІ ғасырдың басында  Сарайшықта Жәнібек б. Барақ және Қасым ханға арналған сәулетті күмбез бас көтерді" (Трепавлов В.В.История Ногайской Орды. М.,2002. 589-б.) деген пайымдаулары жоғарыдағы дәлелсіз пікірді ақиқатқа айналдырды. Күні бүгінге дейін осы түсінік зерттеулерде сан мәрте қайталанып, үздіксіз насихатталуда. Жазушы Ә.Сарай "Өмірінің соңғы кезеңінде Жәнібек, өлерінің аз-ақ алдында Қасым хан Қазақ хандығының астана-сын Сарайшыққа көшірулерінде саяси астардан басқа да сыр жатқан сияқты. Шамалауымызша, осы әулеттің ата-бабалары, атап айтқанда, Орыс хан, оның ұлы Құйыршық, Құйыршық ұлы Барақ, Барақ ұлы Жәнібек, Жәнібек ұлы Қасым хан және қазақтың алғашқы ханы Тоқа-Темір Керей де осында жатқан сияқты… ХVІІІ ғасырдың І жартысында Сарайшықта болған Уфә шекара комиссиясының шенеуніктері сыртқы сылағы шашылып, өзі қирап-бүліне бастаған қазақтың бірінші ханы Жәнібектің күмбезін көрген. Оны сақтап қалу ешкімнің ойына кіріп шықпады" (Сарай Ә.Ноғайлы. А., 2009.40, 42-бб.),- деп батыл қорытынды жасағанымен, автор өз пайымын дәлелдейтін дерек көздеріне сілтеме бермеген. Аталмыш мәселенің кей тұстарында жазушы-ғалым сүйенген ресейлік тарихшы В.В.Трепавловтың өзі отандық академиялық басылым "Қазақстан тарихын" негізге алған. Бұл басылымда кеткен жаңсақтықтар туралы біз жоғарыда тоқталдық. Тек тәуелсіздік тұсында ғана бұл түсініктің тиянақсыздығына  ғалымдар назар аудара бастады. Мәселен, Ж.Артықбаев, Ә.Пірманов: "Жәнібек ханның да нақты қашан өлгені, қайда жерленгені белгісіз…Кейбір деректерге қарағанда Керей мен Жәнібек хандар Сарайшық қаласына жерленген" (Артықбаев Ж.О., Пірманов Ә.Б.Қазақстан тарихы (энциклопедиялық басылым) -А., Атамұра, 2008.301-б.), - деп, бұрыннан бар мәліметтің нақтылығына күмәнмен қарады. Деректермен дәлелденбеген мұндай пікірді 2010 жылы жарық көрген академиялық "Көне заманнан бүгінге дейінгі Қазақстан тарихының" 2-томының авторлары да аңғарып, оқулыққа төмендегідей түзету енгізген: "Әбілғазының айтуынша, Алтын Орда хандары Жәнібек, Бердібек, сонда хан тағына отырған; Алтын Орда хандары Меңгу-Темір, Тоқтағұл, Жәнібек (ХV ғасырдағы Қазақ хандығының негізін қалаушылардың бірі Жәнібек ханмен шатастырмау керек. - ред.) сонда жерленген" (Қазақстан тарихы. 2-том. А.,2010. 376-б.). Ортағасырлық деректемелер бұл туралы нақты мәлімет бермегенімен, бар деректерден сыр суыртпақтауға болатындай. Қадырғали Жалайыри Қасым туралы: "Ұзақ уақыт атасының ұлысында (әкесі Жәнібектің ұлысында деп жазбайды - Ж.Ж.) патшалық етті. Ақыры Сарайшықта өлім тапты. Бүгін де оның қабірі Сарайшықта" деп жазып қалдырған (Сыздықова Р., Қойгелдиев М.Қадырғали би Қосымұлы және оның жылнамалар жинағы. А., 1991, 258-б). Шынымен, қазақ ханы Жәнібек Сарайшықта жатқан болса, Қ.Жалайыри еңбегінде "Қасым хан әкесі Жәнібектің жанына жерленді" деген бірауыз сөзді жазуға еш ойланбас еді. Сол сияқты "Өзбекұлы Жәнібектің Сарайшықта жерлен-генін" анық көрсеткен Әбілғазы баһадүрдің қазақ ханы Жәнібектің Сарайшықта жерленгендігі жөнінде сөз қозғамауына да мән бергеніміз жөн. Демек, қазақ ханы Жәнібектің Сарайшықта жерленгендігі күмәнді. Мұны Қазан төңкерісіне дейінгі дворяндық-буржуа-зиялық орыс тарихнамасының беделді өкілдерінің еңбектері де анықтай түскендей. Мәселен Н.М.Ка-рамзин: "1580 жылы Жайық казактары Ноғай Орда-сының астанасы Сарайшық қаласына шабуыл жа-сады. Қалада Ұлы Даланың талай айтулы ұландары жерленген бейіттер болатын. Тіпті, онда қазақ ханы Қасымның кесенесі сонадайдан көз тартатын. Ка-зактар байлық іздеп қабірлерді талқандады, өлген адамдардың сүйектерін далаға шашты" (Карамзин Н.М. История государства Российского, СПб., 1821 том.ІХ. гл. VІ. С.380., Бартольд В.В. Сочинения. - Москва, 1966. 4-том, 395-бет), - деп жазса, аса көр-некті ориенталист В.В.Вельяминов-Зернов өз ойын: "Әрқайсысы (Жәнібек ханның ұлдары мен немере-лері) өз ордасын құрды, сонда билеуші болып, атақ-даңққа бөлене білді. Олардың есімдері әлі күнге дейін ел есінде. Солардың бірі Жағанбегімнен туған Қасым хан еді. Ол біраз уақытқа дейін әкесінің ұлы-сында билік құрды және көптеген көрші елдерді бағындырды, оны бүгін де барлығы есте ұстайды. Ол Сарайшықта қайтыс болды және оның зираты қазір де сонда орналасқан" (Вельяминов-Зернов В.В. Исследование о Касимовских царях и царевичах. Ч.2.СПб., 1864. 125-б.) деп нақтылады. Тарихи деректер алғашқы қазақ хандары тұсында Қазақ хандығы аумағы батыста Ойыл, Жем өзендерімен шектелгенін, Мұхаммед Хайдар Дулати "Тарих-и Рашиди" шығармасында "Қасым ханның тұсында Қазақ хандығының шекарасы… солтүстік-батыста Жайық өзендеріне дейінгі жерлерді алып жатты" деп анықтады. Бұл дерек қазақ ханы Қасымның Сарай-шықта жерленуімен де дәлелденеді. Ал, Қасымның әкесі Жәнібек ханның өмірін Сарайшықпен байланыстыратын деректердің болмауы, қазақтың алғашқы хандарының бірі туралы кезінде асығыс қорытынды жасалғанын аңғартқандай.

Қазақ мемлекетінің негізін қалаған Керей мен Жәнібектің нақты қай жерде жерленгенін анықтау және оларға заман талабына сай кесене орнату мемлекеттік деңгейдегі кезек күттірмейтін іс. Әйтпесе, Қазақ хандығының 550 жылдық тойын жоғары дәрежеде өткізуге дайындалып жатқан елімізге мысықтілеу кейбір ағайын, Қазақ мемлекетінің негізін салған ұлы хандарының қайда "жатқанын" білмей қазақтар несіне той-тойлап, шулап жатыр деп айтуы бек мүмкін?! Осы ретте, Қазақ хандығының тарихы һәм Қазақ мемлекеттілігіне арналған "Көкбөрі" үлгісіндегі монумент Астананың қақ төрінде ұлт рухын асқақтатып тұрса және алыс-жақыннан келетін қонақтарды Қазақ хандығының бай тарихымен таныстыру мақсатында зәулім мұражай салынса деген ұсыныс айтқымыз келеді. Сайып келгенде, мұның бәрі ұлтымыздың айбары мен абыройын асырып тұратын Қазақ мемлекеттілігі тарихының ескерткіш-белгісіндей болып ғасырларды жалғастырып тұрар еді.

Қысқартып айтқанда, біздің көзқарасымыз айдай анық ақиқат, осымен жәнібектанудағы түйткілдерді толық тарқатып бердік деуден аулақпыз. Біздікі тек ой қозғау, оқырманмен пікір алмасу ғана. Қазақ мемлекетінің негізгі ұйымдастырушысы һәм ұйытқысы болған қазақ халқының тарихына құрмет артпай, ұлтаралық татулық орнамайтыны, тәуелсіз мемлекетіміздің рухани-идеологиялық негіздері қалыптаспайтындығына отандық кәсіби тарихшылар жиі назар аударуда.

Бүгінгі тарихи сана қазақ тарихындағы ірі тұлғалардың бейнесін жас ұрпақ санасында жаңғырту тұрғысында жұмыс жүргізуде. Бұл, әрине, құптарлық жайт. Қазақ хандығының негізін қалаған Керей мен Жәнібек кім? Өскелең ұрпақты өз тарихы үшін марқая алатындай дәрежеге жеткізе алдық па? Мемлекет құраушы ұлт қазақ - қазақ болғаны үшін мақтанатындай дәрежеге жетпей ұлттық рух пен қуатты мемлекеттік идеология хақында сөз қозғау қиын. Әр өңірдің батырлары мен хандары "өз көшелерінде" атқа мінген заманда ұлттық һәм мемлекеттік деңгейге көтерілген ірі тұлғаларды ұлықтауымыз марғау. Сондықтан Астана, Алматы және еліміздің басқа да қалаларынан Әз-Жәнібек ханға лайықты көшелер берілсе?! Сол сияқты, Керей мен Жәнібек екеуі бірігіп, алғашқы Қазақ хандығын құрғандықтан, оларды бөліп-жармай "Керей мен Жәнібек көшесі" деп, екеуінің атымен бір көшені атауға әбден болады ғой деген пікірлер бізден де бұрын айтылған еді. Бұл да құзырлы мекемелердің назар аударатын мәселесі.

Жаңабек Жақсығалиев,

тарих ғылымдарының кандидаты

Пікір қалдыру


Қорғаныс саны
Жаңарту

Іздеу

Сауалнама

Сіз қалаған ұялы телефон қандай?

Айфон - 50%
Нокиа - 5.6%
Самсунг - 11.1%
Хуавей - 5.6%
LG - 27.8%

Дауыс саны: 18
The voting for this poll has ended on: 10 Қар 2018 - 00:00

Жоба туралы

Сыр өңірінің тумасы, қайсар қаламгер, ақын Зейнолла Шүкіровтің рухына арналған «Бір жұлдыз болып жанам мен» атты облыстық жас ақындар мүшәйрасы өтті.

 «Руханиятты жаңғырту» қоғамдық қоры мен республикалық әдеби-мәдени, тарихи-танымдық «Әлімсақ» журналы Зейнолла Шүкіровтің рухына арнап биыл төртінші рет дәстүрлі «Бір жұлдыз болып жанам мен» атты талантты жас ақындар мүшәйрасын ұйымдастырды. Биылғы жылдың жеңімпазы - М.Мәметова атындағы Қызылорда гуманитарлық колледжінің студенті Нәбира Ешниязова.

 

 

Редакцияға хат

Email:
Тақырып:
Текст:

Әлеуметтік желілер

Күнтізбе

<< < Маусым 2015 > >>
Дс Сс Ср Бс Жм Сб Жс
1 2 3 4 5 6 7
8 9 10 11 12 13 14
15 16 17 18 19 20 21
22 23 24 25 27 28
29 30          

As we continue our list of fantasy football”s top 101 PPR players of 2017 we have three players who have recently finished in the top-15 at their positions.

In fantasy football there will always be players who have an unexpected drop or rise from one year to the next. One player on today’s list was a top-six wide receiver in 2015. The next year,Vince Wilfork Jersey he wasn’t even a top-20 wide receiver.

The same can be said about a running back on today’s list who was a top-five running back in 2015. Last year, he wasn’t even a top-18 running back. Who are these players and what should we expect from them in 2017?

To be clear,J.J. Watt Jersey the top 101 PPR players are for re-draft leagues only. Here’s a look at players ranked No. 38-36:

Last season Patriots wide receiver Julian Edelman finished fourth in the NFL in receptions with 98. He also set a career-high in receiving yards with 1,106. In the end,Brian Cushing Jersey Edelman finished 2016 as the 15th PPR wide receiver. Unfortunately for Edelman, I see a regression coming his way in 2017.

The 2016 season was only the second time in Edelman’s eight-year career he played in all 16 games in a season. The other time came back in 2013. Going into 2017, the odds are against the 31-year old receiver to play in all 16 games in back-to-back years for the first time in his career. Even if he somehow manages to stay healthy for all 16 games, he’s sure to lose targets and receptions.

Last year Patriots star tight end Rob Gronkowski had a career-low 25 receptions. Gronk was never 100 percent during the 2016 season and only appeared in eight games. Going into 2017,DeAndre Hopkins Jersey he will be back to full strength. Also, the Patriots traded their 2017 first-round pick for Saints wide receiver Brandin Cooks. The former Oregon State Beaver will be the team’s new No.1 wide receiver.

Журнал туралы

«Әлімсақ» журналы – рухани серігіңіз

 Қазақтың ғасырлар қойнауынан тамыр тартқан, әлімсақтан келе жатқан хатқа түскен тарихының, ұлттық болмыс-бітіммен астасқан әдебиеті мен мәдениетінің, тілі мен дінінің, әдет-ғұрпы мен салт-дәстүрінің бірден-бір насихатшысы, Сыр бойының тарихында алғаш рет әдеби-мәдени, тарихи-танымдық бағытта жарық көрген «Әлімсақ» журналының оқырманына жол тартқанына алты жылға жуық уақыт болып қалды. 2009 жылдың сәуір айынан бастап алғашқы нөмірі жарыққа шыққалы бері қазақ әдебиеті мен тарихына қатысты мақалаларды ортаға салып, Сыр өңірінің мәдениеті мен өнерін насихаттап, облысымыздың бүгінгі мәдени, әлеуметтік дамуындағы өзгерістерді ақпараттандыруда журналдың қосып келе жатқан үлесі салмақты.